Punjab Di Vel 1799-2025 All in One
(Shahmukhi, Gurmukhi, English, audio, video, photos)
(In Process)
Upcoming Book Launch
My friend Aamir Riaz's long-awaited book, Punjab Di Vel, has finally arrived, and it is worth the wait.
Over the years, I have admired Aamir's scholarship through countless conversations, debates, and articles. Multiple chronologies are just at his fingertips. He approaches Punjab with intellectual honesty, refusing to be lured by nationalist or religious narratives, the majesty of rulers, colonial constructs, or convenient and lazy anti-imperialist rhetoric. Instead of retelling familiar ruler of Us and Them, he recovers the histories of ordinary people - the many colours of Punjab's economic and cultural life, its yogi-Sufi inheritance, its rivers and trade routes, its education and language politics. He questions Western sources, engages historians with confidence, and invites readers to rethink what they know.
Grounded in rigorous research and an impressive range of sources, Punjab Di Vel traces Punjab's political and social movements while asking profound questions about geography, people, and power. You will see many historical notions melting in this book!
Congratulations, Aamir, on giving readers a book that informs, challenges, and inspires. I hope Punjab Di Vel reaches every thinking circle, every classroom, and every curious mind aspiring to reflect on Punjab.
میرے ہتھ وچ مان جوگ عامر ریاض ٹوٹو ہوراں دی نویں چھپی کتاب "پنجاب دی ویل" اے۔ ایس کتاب وچ 1799 توں لئے کے 2025 تیکر دے پنجاب دی سیاسی تریخ نوں بیان کیتا گیا اے۔
پنجاب دی تریخ دی جدوں وی گل ہوندی اے ساڈے ساہمنے کجھ "سرکاری تریخ داناں" دا ناں لیا جاندا اے۔ سرکاری بندے کدی وی لوک پکھی گل نہیں لکھدے، "منظوری" نال لکھیاں کہانیاں لوکاں دی تریخ نہیں بن سکدیاں۔ تریخی سچ دے نیڑے عامر ریاض جئے آزاد ریسرچر تے تریخ دان ای لیا سکدے نیں۔۔
پنجاب لئی اک وڈا کم توڑ چاڑھن تے عامر ریاض ٹوٹو ہوراں نوں بہت بہت مبارکاں۔ پوری آس اے کہ پنجابی اپنی تریخ ضرور پڑھن گے۔ ایہ کتاب اِلقا پبلیکشنز لہور (جیہڑا ریڈنگز دا اشاعتی ادارہ اے) ولوں چھاپی گئی اے۔ تُسیں کتاب خریدن لئی تھلے دتے نمبر تے رابطہ کر سکدے او۔۔
+92 42 3575 7877
عامر ریاض دی اے کتاب پڑھن جوگی اے۔ اجے ایدھا پوکھو( انٹڑوڈکشن) پڑھیا تے تے ایہو جیہاں گلیاں پڑھیاں جو پہلے دھیان نہیں کیتیاں سن۔ ڈیگو گارشیہ دا جزیرہ۔۔برطانوی ہندوستان توں تے چلے گئے پر سمندری راستے تے مل ماری بیٹھے ہن۔
انہاں ہندوستان تے قبضہ کیتا تے دریائے سندھ دے راہیں تجارت نوں بند کیتا۔ سنٹرل ایشیا دے راستے بند کیتے جو کراچی سمندر راہیں راستے کھول دتے۔
ساڈے سجن عمران ریاض دی اے کتاب وچ اے وی دسیا اے، پنجابیاں، سندھیاں، پٹھاناں کیویں رل کے انگریزاں نال جنگ کیتی، جیھڑی ساڈی تاریخ وچ نہیں لبھدی۔
سارے پنجابی پیاریاں نوں اے کتاب پڑھنی چاہیدیے اے
انہاں ہندوستان تے قبضہ کیتا تے دریائے سندھ دے راہیں تجارت نوں بند کیتا۔ سنٹرل ایشیا دے راستے بند کیتے جو کراچی سمندر راہیں راستے کھول دتے۔
ساڈے سجن عمران ریاض دی اے کتاب وچ اے وی دسیا اے، پنجابیاں، سندھیاں، پٹھاناں کیویں رل کے انگریزاں نال جنگ کیتی، جیھڑی ساڈی تاریخ وچ نہیں لبھدی۔
سارے پنجابی پیاریاں نوں اے کتاب پڑھنی چاہیدیے اے
Afzal Sahir ji talking about Punjab the Vel at Fasana Cafe ; Readings Gulberg, Lhore 17 July 2026
Kashmir, Punjab and the British Games
When the British annexed the #Punjab, they immediately separated #Kashmir from the Land of 5 Rivers. They removed the Muslim Sheikh Governor, and installed their own puppet, the Gulab Singh Dogra, as the Raja of the new state of Jammu and Kashmir. By breaking Kashmir’s trade, water, and social ties with Punjab, Kashmir faced two major famines in the next three decades.
Kashmir’s prosperity was destroyed and thousands of Kashmiris were forced to migrate to Punjab. The British wanted to separate Punjab and Kashmir because they aimed destroy trade from Tibet all the way to Bukhara. For the rest of the details, please read the book Punjab di Vel published by Readings, Lhore.
Ranjit Power and New games
The Triangular Power Struggle and the Helpless Talpurs.........The expanding kingdom of Ranjit Singh was seen as a warning bell by both the British and the Afghans, but for different reasons. However, Britishers very cleverly used the Afghans and the Sindhis against this threat. By 1826, Ranjit Singh had reduced Afghan power in Attock, Multan, Kashmir, Bahawalpur, Mankera, and Peshawar. After the victory at Nowshera in 1823, the prestige of the Lahore Darbar increased across the entire region.
The internal power struggles among Afghan tribes — including the Barakzais and the Sadozais — also played a big part in weakening Afghan authority. In 1826, after the Baloch invited him and he took control of Dajal and Harand, the Afghan Azeem Khan became anxious about seizing Shikarpur.
Britishers were against ll local powers but at that time it believed that the powerful Ranjit Singh was the biggest threat. And if they could bring him down, the rest would fall into their lap like fruit dropping from a broken branch. By 1826, Ranjit Singh had not only conquered several territories, he had also, with the help of European and American generals, modernized and strengthened a large part of his army. Now the British faced an enemy who had political and commercial wisdom, along with a very strong army.
رنجیت سنگھ دی ودھدی شاہی انگریزاں تے افغاناں لئی مختلف کارناں پاروں خطرے دی گھنٹی سی مگر انگریزاں ایس خطرے توں بڑی ہشیاری نال افغاناں تے سندھیاں نوں یرکایا۔ 1826تیک اوس اٹک، ملتان، کشمیر، بہاولپور، منکیرہ تے پشور وچ افغان شاہی دی طاقتاں نوں گھٹ کیتا سی۔ 1823دی نوشہرہ دی جِت دے بعدپورے علاقے وچ لہور دربار دا دبدبہ وادھو سی۔ ۔۔۔۔ 1826وچ بلوچاں دی دعوت تے داجل تے ہراند (راجن پور، جام پور) قابوکرن بعد شکار پور(سندھ )تے مل مارو افغان عظیم خان اُتاولا ہوگیا۔۔۔۔سندھ دے تالپور ایس کھیڈ وچ سب توں ماڑے کھڈاری سن تے کیونجے اوہناں اپنی تھاواں نوں وی ترے نکی شاہیاں وچ ونڈیا ہویا سی تاں مارے اوہ ہور وی کمزور سن۔ برٹش انڈین سرکار اونج تے افغان شاہی، خان قلات، لہوردربار تے سندھی تالپوراں سب دے خلاف سی مگر اوس ویلے اوہ سمجھدی سی کہ طاقت ور رنجیت سنگھ ہی وڈا خطرہ ہے تے جے ایس نوں ڈھا لتا تے باقی ٹہنی توں ٹُٹے پھل وانگ اوہناں دی جھولی وچ ڈِگن گے۔ رنجیت سنگھ نے کئی تھاواں ولن بعد1826تیک یورپی تے امریکی جرنیلاں دی مدد نال فوج دے اک وڈے حصے نوں ماڈرن تربیتاں نال ہور تگڑا کرلتا سی ۔۔۔۔ ہن انگریز نوں اک ایسے دشمن دا سامنا سی جس کول سیاسی تے تجارتی سیانت دے نال نال بہوں تگڑی فوج وی سی۔
طاقت دی تکونی لڑائی اتے بے وس تالپور۔۔۔پنجاب دی ویل۔۔ پہلا باب لہور دربار
Some important appendixes
پنجاب دی ویل وچ ڈھائی درجن نکےوڈے ضمیمے رلتی ہن ۔ ہر ضمیمے دی اپنی سیاسی، سماجی اہمیت ہے تے پنجاب نال سانگا وی۔۔۔۔۔ترے جون منصوبے بعد سکھ تے خدائی خدمت گار بہوں اوتاولے ہوئے سن تے دوواں نال کانگرس دھرو کیتا سی۔ کتاب وچ ایس بارے بھرنویں گل بات ہے۔ غفار خان تے ڈاکٹر خان جون 1947دے تریجے ہفتے گاندھی دی ہشیار دعوت تے قائداعظم نوں ملن دلی جناح ہوراں دی رہائش تے کیہہ کرن اپڑے سن۔ ایس ملنی تے ڈان والے کیوں پریشان سن۔ سب توں دلچسپ گل ایہہ ہے کہ بعد وچ خدائی خدمت گاراں اتے مسلم لیگ دوواں ایس ملنی داذکر کرنا بند کر دتا۔ سیاسی پان اسلام ازم تے علامہ اقبال ہوراں دا خط، ممتاز تازی دا کارنامہ، کراچی عارضی مرکز اتے اپنے فیض ہوراں دے اداریے۔۔۔۔ایہہ سب دا سانگا ساڈے اوس نیڑے دے ماضی نال ہے جس بارے اسی گل کرنا نہیں
In the Punjab Di Vel there are two and a half dozen small and large appendices. Each appendix has its own political and social significance and also a connection with Punjab.
After the 3rd June Plan, both the Sikhs of the #Punjab and the Khudai Khidmatgars (Red Shirts) of NFWP were very anxious, and Congress had distanced itself from both. Actually Congress betrayed with both. The book discusses this in detail.
In the third week of June 1947, why did Ghaffar Khan and Dr. Khan, on Gandhi’s clever invitation, come to meet the Quaid-e-Azam at Jinnah’s residence in Delhi? Why was Dawn newspaper worried about this meeting?
The most interesting thing is that later both the Khudai Khidmatgars and the Muslim League stopped mentioning this meeting at all.
Political Pan-Islamism and Allama Iqbal’s letter, Mumtaz Tazi move, Karachi as the temporary capital, and Faiz’s editorials, you may find many interesting appendices in it. All of these are linked to that recent past which we do not wish to talk about.
Lhore Darbar
This was the same kingdom where there was no Turani, Iranian, French, or British ruler — instead, the king belonged to the land.
The daily records of the court are witness to the fact that in this royal court, Punjabis, Pathans, Kashmiris, and Baltis all sat together, and Muslims, Hindus, and Sikhs worked in harmony. To run civil and military affairs and to maintain records under this kingdom, there were 15 departments.
In this royal court there was such an arrangement for diversity and coexistence that everyone remained attached to it.
The name of this kingdom was the Lhore Darbar and its ruler was Maharaja Ranjit Singh. He was the same Ranjit Singh who in 1831 told the Viceroy of (than) British India, Bentinick: “I want to see steam boats running on the Ravi, Sindh, Jhelum, Chenab, and Sutlej.”
So the Viceroy had to admit that this king had a vision for even the riverine trade. This kingdom was established in Lahore in 1799 — the same year the British had ended Tipu Sultan’s kingdom in Mysore — and it continued to function until 29th March 1849.
An extract from the book #Punjab Di Vel, Ch 1: Lahore Darbar 1799-1849.
About the Book
پنجاب دی
سیاسی، سماجی تحریکاں، کارویہار، ،وپاررنگارنگی،
مزاحمتاں، جوگی صوفی ریت بارے پکے حوالیاں نال لکھی اوہ تریخ جس دا جاننا پنجابیاں
ہی نہیں سگوں اوہناں دے آل دوال وسدے سندھیاں، پختوناں، بلوچاں، براہویاں، مہاجراں،
بلتیاں اتے کشمیریاں سنے جنوبی ایشیا دے سب وسنیکاں لئی لوڑی دا ہے۔ مڈھ قدیم توں جس
دھرتی پنج دریائی دا ذکر ہے اوہ کیہ ہے؟ اوس دا خراسان، بلخ، بخارا، شوالک تے تبت نال
مڈھ قدیم توں کیہہ سانگا ہے؟ نکے تبت تے ہندوکش دے پہاڑاں نال جڑے زمینی تجارتی رستے
ہوون یا تبتی چین وچ جھیل مان سرووَرتوں انڈس ڈیلٹا تیک پنج شیر دریاواں نال جڑے دریائی
تے سمندری تجارتی آبی رستے، ایہہ سب برٹش دور وچ کنج کنج برباد ہوئے؟ دھرتی پنج دریائی
نوں وار وار ونڈاں وچوں کیوں لنگھنا پیا؟ کشمیر نوں پنج دریائی دھرتی توں وکھرا کرنا
اتے اوسے سال دریاواں نال جڑی پورٹ لہوری بندر بند کردے ہوئے کراچی کول بندرگاہ بناون
توں ایہہ کھیڈ شروع ہویا۔ لنگھے78 ورھیاں وچ اسی جنوبی ایشیا سنے پاکستان وچ انگریز
ویلے دی سوشل انجینئرنگ دے اثر نوں مکاون لئی کیوں کجھ نہ کیتا؟ لوکائی نوں رعایا یعنی
سبجیکٹ دی تھاں وسنیک یعنی سٹیزن سمجھن دی گل کیوں پردھان نہ ہوئی۔متحدہ بنگال لہرتے لکھئنو
پیکٹ بعد دھرمچی سیاستاں دی جو پکی نیہاں رکھیاں سن اوس دا سارا ملبہ پنجاب تے بنگال
تے کیوں پیا؟1947وچ انڈیا دی نہیں سگوں پنجاب دی ونڈ ہوئی سی اتے لنگھے78سالاں وچ دوپاسے
پنجاب تے پنجابی خلاف جو کجھ وی ہویا اوس نال لوکائی وچ پاڑ ودھی۔ہندی تے اُردو دی
ونڈ دا شکار وون والیاں 1947بعداک پاسے لسانی رنگارنگی نوں قومی زبان دی آڑ وچ رگیدیا
تے دوجے پاسے دوواں پنجاباں وچ پنجابی زبان نوں ٹارگٹ کیتا جس نال لسانی،رہتلی
پاڑ ودھی۔ کالونیل مائنڈسیٹ دی چھاپ پاروں ہی ایہہ کھیڈ اج تیک جاری ہے۔ ”پنجاب دی ویل“ وچ ایہناں سوالاں دے جواب لبھن دا
آہر کیتا گیا ہے۔
Punjab Di Vel is not only a history of Punjab. It is a history of the region seen through Punjab: through its rivers and trade routes, its movements and ruptures, its languages, resistances, exchanges, and forms of living together. Grounded in rigorous research and a wide range of sources, it traces Punjab’s political and social movements, the many colours of its economic and cultural life, and its yogi-Sufi inheritance.
This history is essential for Punjabis, but its relevance extends far beyond them. It also belongs to the Sindhis, Pakhtuns, Baloch, Brahuis, Muhajirs, Baltis, Kashmiris, and to all the peoples of South Asia whose lives have been shaped, directly or indirectly, by this land.
At the heart of the book lies a series of questions about geography, memory, power, and loss. What, after all, is this land of five rivers that has been named and remembered since antiquity? How far did its world once extend: toward Khorasan, Balkh and Bukhara; toward the Shivaliks, Tibet, and the Hindu Kush? By what routes did people, goods, languages, beliefs, and stories move across it? How did roads from Little Tibet and mountain passages from the Hindu Kush meet the riverine and maritime routes that flowed from Lake Manasarovar in Tibetan China, through the five great rivers, and down to the Indus Delta?
From these older routes and relationships, the book turns to their disruption. What became of this connected world under British rule? How were its continuities weakened, redirected, and dismantled? Which routes were closed, which centres were displaced, and which relationships were made to appear unnatural? The question of disruption leads, in turn, to the question of division. Why has the land of the five rivers been made to pass, again and again, through partition and separation? What did it mean to separate Kashmir from the five-river region? What did it mean to close the river-linked port of Lahori Bandar and develop a new port near Karachi? And why, in the seventy-eight years since, have Pakistan and South Asia more broadly done so little to reckon with the legacy of British-era social engineering?
These questions also open onto the political imagination of the region. Why were the people of this land so rarely imagined as citizens rather than subjects; as communities with memory, agency, and belonging, rather than populations to be classified, administered, and divided?
The consequences of communal politics are central to this history. After the United Bengal movement and the Lucknow Pact, the foundations of religious politics were laid with lasting effect. Why did the heaviest burden of that politics fall upon Punjab and Bengal? In 1947, was it India that was divided, or was the Punjab torn apart? And in the seventy-eight years since, why has so much of what has been done to Punjab and Punjabi on both sides only deepened the distance among its people?
That distance was not only territorial or political; it was also linguistic and cultural. After 1947, why did those who had themselves suffered from the Hindi-Urdu divide go on, on one side, to suppress linguistic diversity in the name of a national language, while on the other, Punjabi was targeted in both Punjabs? What did this do to the linguistic and cultural life of the region? And why has the imprint of the colonial mindset continued into the present?
Punjab Di Vel is an attempt to contend with these questions—and to recover what has been fractured.
author
سو (100) توں ودھ کتاباں سودھن تے چھاپن اتے تن دہاکیاں
توں کتاباں دے وپار نال جڑے لوک دانشور عامر ریاض اکتوبر 1966 نوں لہور جمے۔ اوہناں
دے وڈکے سری نگر توں امرتسرآئے سن۔ اوتھے اوہناں دے دادا شیخ حسام الدین نے کئی سال
انگریز دی جیلاں کٹیاں تے والد مشہور اخبار ”آزاد“ دے پرنٹر پبلشر سن۔ ڈان باسکو سکول
تے ایف سی کالج دے پڑھیار عامر ریاض ضیائی ڈکٹیٹر شپ نال لڑیندے جوان ہوئے۔ اوہناں
کئی”اونتریاں“ کتاباں چھاپیاں وی تے ”بھگتیاں“ وی۔ عامر ریاض کھبے پکھ دے لہوروں نکلے
رسالے عوامی جمہوری فورم دے ایڈیٹر تے فیر واشنگٹن توں چلدی مشہور پنجابی ویب سائٹ”وچار“
دے پردھان وی رہے۔ اوہناں اِک قومی تعلیمی کمیشن نال وی کم کیتا تے ترے وار پنجاب تے
خیبرپختونخوا ٹیکسٹ بک بورڈاں دی کتاباں وچ مختلف تعصباں بارے رپورٹاں بنائیاں۔ عامر
ریاض ریڈنگز پبلیکیشنز شروع کرن والیاں وچ رلتی سن اتے 11 سال توں اوس ٹیم دا حصہ ہن
جو لیل پور عرف فیصل آباد وچ لیل پور پنجابی لٹریچر فیسٹیول کرواندی ہے۔
اجکل اوہ ریڈیو مست ایف ایم 103 دے ڈائریکٹر نیوز ہن تے
لوک پکھاں تے حقاں بارے پنجابی ریڈیو پروگرام ”لوک
لہر“ وی کردے ہن۔ عامر ریاض پنجابی، انگریزی تے اُردو
دے کئی اخباراں، رسالیاں وچ لکھدے ہن تے لہور ہی رہندے نیں۔
Aamir Riaz is a Lahore-based public intellectual, editor, publisher, broadcaster, and researcher whose work spans books, education, language, and progressive politics. Associated with the editing and publication of more than one hundred books and with the book trade
for over three decades, he belongs to a generation for whom publishing was not merely a profession, but a form of public engagement.
Born in Lahore in 26th October 1966, Aamir Riaz comes from a family shaped by politics, migration, and print culture. His ancestors had come to Amritsar from Srinagar. His grandfather, Sheikh Hussamuddin, spent several years in British prisons, while his father was the printer and publisher of the well-known newspaper, Daily Azad. This inheritance of resistance and the printed word became central to his own intellectual life.
Educated at Don Bosco School and FC College, he came of age during General Zia-ul-Haq’s dictatorship, a period that shaped Pakistan’s struggles over democracy, censorship, language, education, and public memory. He published several politically difficult and dissenting books, and bore the consequences of doing so.
His work has remained closely tied to progressive thought and Punjabi literary culture. He served as editor of the left-wing Lahore-based journal, Awami Jamhoori Forum, and later headed Wichaar, the well-known Punjabi website cum news web portal run from Washington. He has also worked with the National Education Commission and, on three occasions, prepared reports on bias in the textbooks of the Punjab and Khyber Pakhtunkhwa Textbook Boards.
Aamir Riaz was among those who started Readings Publications, one of Lahore’s important contemporary publishing ventures. For the past eleven years, he has also been part of the team that organises the Lyallpur Punjabi Literature Festival in Lyallpur, now known as Faisalabad.
At present, he is Director News at Radio Mast FM 103, where he also hosts Lok Lhar, a Punjabi radio program focused on people’s struggles and rights. He writes regularly for Punjabi, English, and Urdu newspapers and magazines, and continues to live and work in Lahore.
Thanks Dr Harjinder Singh for the Transliteration (ulatha) of the blurb and introduction of ''Punjab Di Vel'' 1799-2025, from Shahmuki to Gurmukhi, published by Readings Lhore and will be available in market till 25th July 2026. One can Pre Order it by clicking here
Blurb of the book
ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ
‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੇਲ’ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ —ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਇਸਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਵਪਾਰ ਰਾਹਾਂ, ਆਵਾਜਾਈਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਮਿਲ ਜੁਲ ਕੇ ਜੀਊਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜੋਗੀ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਹ ਤਾਰੀਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਅਹਿਮ ਹੈ ਹੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਿੰਧੀਆਂ, ਪਖ਼ਤੂਨਾਂ, ਬਲੋਚਾਂ, ਬ੍ਰਾਹੂਈਆਂ, ਮੁਹਾਜਿਰਾਂ, ਬਾਲਟੀਆਂ, ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਇਸਦੀ ਬੋਲੀ, ਲੋਕ ਯਾਦਾਸ਼ਤ, ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ, ਇਸਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹਨ।
ਆਖ਼ਿਰ ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕੇਹੜੀ ਹੈ? ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀ ਕੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ? ਕੇਹੜੇ ਕੇਹੜੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਫੈਲੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੁਰਾਸਾਨ, ਬਲਖ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰਾ ਵੱਲ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀ। ਕਿਹੜੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ, ਚੀਜਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕੀਦੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲੈਕੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ? ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸਨ? ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਧ ਡੈਲਟਾ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰ ਰਾਹਾਂ ਦੀ, ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਹੋਈ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਵੱਲ ਵੀ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? ਇਸ ਜੁੜਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਕਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਰੁਖ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ? ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ? ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ? ਕਿਹੜੇ ਵੱਡੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰ ਉਜਾੜੇ ਗਏ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ?
ਇਹ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਵਾਰੇ ਸਵਾਲ ਖੜੇ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਉਂ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ? ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ? ਲਾਹੌਰੀ ਬੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦਰਿਆਈ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਵਾਂ ਬੰਦਰਗਾਹ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਸੀ? ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਅਠੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸਮਾਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ?
ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਕਲਪਨਾ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਰਿਆਇਆ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਪਰਜਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਕਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧੜਿਆਂ, ਗੁਲਾਮਾਂ ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਇੰਨੀ ਵਾਰ ਕਿਉਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ?
ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਜ਼ਮੂਨ ਹਨ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਬੰਗਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਉਸ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਪਿਆ? 1947 ਵਿੱਚ ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਹੋਏ ਸਨ? 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ 78 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਚ ਕੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਉਸ ਕੀਤੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਉਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ?
ਇਹ ਦੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਲਾਕਾਈ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵੀ ਸੀ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹਿੰਦੀ-ਉਰਦੂ ਵੰਡ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਪਾਸੇ ਕੌਮੀ ਜੁਬਾਨ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਵਧੇ? ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਓਂ ਬਣੀ? ਇਸ ਦਾ ਬੋਲੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ? ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੋਨੋ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਹੈ?
‘ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੇਲ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਤਨ ਹੈ।
About the author
ਲਿਖਾਰੀ ਬਾਰੇ
ਆਮਿਰ ਰਿਆਜ਼ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜਕਾਰ, ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਸਿਆਸਤ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਈ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿੱਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ।
26 ਅਕਤੂਬਰ 1966 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਆਮਿਰ ਰਿਆਜ਼ ਅਜੇਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਆਸਤ, ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਸ਼ੇਖ ਹੁਸਾਮੁੱਦੀਨ, ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਡੇਲੀ ਆਜ਼ਾਦ’ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਬਾਗੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।
ਆਮਿਰ ਨੇ ਡਾਨ ਬੋਸਕੋ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਐੱਫ. ਸੀ. ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਦੌਰ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਾਜ, ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ, ਬੋਲੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦਾਂ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਛਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਭੁਗਤੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਰੱਕੀਪਸੰਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਛਪਣਵਾਲੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਰਸਾਲੇ ‘ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਫ਼ੋਰਮ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਤੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਪੋਰਟਲ ‘ਵਿਚਾਰ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੌਮੀ ਤਾਲੀਮੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ ਦੇ ਟੈਕਸਟਬੁੱਕ ਬੋਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਕੂਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੱਖਪਾਤ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।
ਆਮਿਰ ਰਿਆਜ਼ ‘ਰੀਡਿੰਗਜ਼ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨਜ਼’ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਅਦਾਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਮੇਲੇ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਮਸਤ ਐੱਫ. ਐੱਮ. 103 ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ‘ਲੋਕ ਲਹਿਰ’ ਨਾਮੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜੱਦੋਜਹਿਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Photographs of 17th July 2026, Reading, Guldberg, Lhore
Gulfam from Karachi University questioning about closure of Lhori Bandar and its myths. Kashif and Rafy seen in back ground
Rafy with signed copy
M Shafique
Razi Haider, Raafy, Imdad Hussain, Nain Sukh, Kamran, me and Kashif
With Iqbal Haider Butt
With Hafiz Rashid Mahmood
With Nain Sukh
With Razi Haider
With Emanuel Iqbal (Manu)
With Kamran, my brother
With Afzal Sahir
group
group
with Munnaza
