میں پرنٹنگ دا کم کرواندا ساں کہ ہوورے نوے دے دہاکے اک دیہاڑے پرنٹر نوں رقم دینا سی مگر اگوں رقم نہ ملی۔ پرنٹر نوں دسیا کہ رقم ہور اک ہفتہ بعد مل سی۔ پرنٹر اگے چار پارٹیاں توں کم کروایا سی تے اوس دا اوکھا ہونا وی درست سی۔۔۔۔اخیر پرنٹر نوں میری ہی گل مننی پئی، رقم دین والا تے میں ہی ساں۔۔۔ مگر اگلے ہفتے دا وعدہ کروان بعد اوس کہیا کہ ہن چپ رہن دے ترے ہزار دیو جس دا اصل رقم نال کوئی تعلق نہیں۔۔۔۔ایہہ مارکیٹ دا دستور ہیگا۔۔اینج جاپدا ہے کہ چپ رہن دی قیمت مارکیٹ توں سیاستاں تیک ہر تھاں لتی جاندی ہے تے رقم دین والا پردھان وڈے ایجنڈے پاروں ایہہ کوڑا گھٹ دبا دب پیندا ہے۔ایس کوڑے گھٹ نال لارجر ایجنڈے تے کوئی فرق نہیں پیندا مگر دنیا نوں وکھاون لئی ’’ساداتی عزتاں‘‘بچن دا ڈرامہ کھیڈیا جاندا ہیگا۔
اج ہرمزجو ہورہیا اوس وچ لارجر ایجنڈا چین ڈکو پروگرام ہیگا۔ ایران نوں چین تے ایس سی او وچوں کڈہنا اوس ویلے ہی ممکن ہو سی جدوں ایران نوں مڑ خطے دی چوہدراہٹاں ملن گیاں۔۔ ہلے تیک تے لگدا ہے کہ ایران امریکہ نال، امریکہ یورپ تے ایران نال اتے باقی سب امریکہ تے ایران نل ڈبل، ٹرپل گیماں کھیڈ رہے ہن۔۔۔۔
پر تریخ وچ اجہے پیچدار تے گنجلدار کم پہلی وار تے نہیں ہوئے۔۔۔۔دوجی لام تیک ایران برطانیہ تے فرانس دا ساڈی تھاواں ول چوکیدار سی جس نوں علاقائی ٹھیکیدار کہنا غلط نہیں۔ مگر امریکہ نے اپنا علاقائی ٹھیکیدار سعودی عرب نوں بنایا تے ایران وچ نوکری مکن دے ردعمل وچ گل مصدقی چھالاں توں شعیہ اسلامی انقلاب تیک اپڑی۔۔۔۔ایہہ وی چپ رہن دی قیمت ہی سی کہ ا یران وچ ملاواں دے اقتدار لئیفرانس تے سویت یونین وچولیاں دا کردار ادا کیتا۔۔۔۔
۔ایران اوہ ملک سی جس وچ 1943دے سال سٹالن، روز ویلٹ تے چرچل آئے سن۔۔۔ایہہ تہران کانفرنس اٹلاٹک چارٹر دے نرے دو سال بعد ہوئی سی۔۔۔۔ایہہ سمجھنا اوکھا نہیں کہ جدوں ویلے دی ترے پردھان طاقتاں دے لیڈر تہران وچ رلے تے ایران دی کیہہ اہمیتاں سن؟ اینج جاپدا ہے کہ امریکہ ایس کانفرنس وچ ہی ایہہ پک کرلتا سی کہ ایران ہن علاقائی ٹھیکیدار نہیں رہ سی۔
کسنجر نے ایران، انڈیاورگے ملکاں ول اشارے کریندے ہوئے ایہہ پالیسی بیان لکھیا ہے کہ دوجی جنگ عظیم بعد اسی فیصلہ کیتا سی کہ ہر اوس علاقائی ٹھیکیدار دا مکو ٹھپاں گے جو منی سپر پاور بنن دے سفنے ویکھدا ہیگا۔۔۔
نیوکلیر ایران نامی کتاب وچ ایہہ کہانی وی لکھی ہے کہ کنج1968وچ ایران تے ایٹم بم بناون دا الزام، پہلی وار امریکہ بہادرنے لایا سی۔اگلے سال ایران اسلامی کانفرنس بناون نال ایس دا جواب دتا مگر ایران دا اُلار عرباں وغیرہ دی تھاں ملائیشیا وغیرہ ول سی کہ ایس وتھ نوں امریکہ بڑی مہارتاں نال ورتیا ۔
جے تساں پلوخی دی کتاب ’’یالٹا‘‘ پڑھی ہوئے تے اوس توں پتہ چلدا ہے کہ سال1971دی کی اہمیتاں سن تے کیوں دنیا وچ1968توں1972دے چار ورہیاں وچ ہل چل رہی، کئی لہراں اٹھیاں تے رولے ودھے کہ اوس مگر یالٹا وچ کیتے اوہ فیصلے سن جینہاں تے عمل کرن دا ویلہ نیڑے آرہیا سی۔ اہم جزیریاں تے فرانس تے برطانیہ دا کنٹرول گھٹ ہونا سی تے امریکی قبضے ودھنے سن۔
ایہو اوہ ویلہ سی جس لئی شاہ ایران نے 1967نوں امریکی صدر جانسن ناں اک ہشیار خط لکھیا سی۔ بڑے حساب کتاب لاندے ہوئے شاہ ایران امریکی صدر نوں کہیا کہ تہانوں اہم جزیریاں دا کنٹرول ملن والا ہے کہ جے اسی ہرمز توں لال سمندر یعنی قلزم تے نال و نال افریقہ تیک تہاڈے مفاداں دا خیال رکھیے تے امریکہ نوں ایران لئی معمولی رقم اپنے بجٹ وچ رکھنی ہوئے گی۔ جے تساں اپنے جہاز تے فوجی لیاو گے تے خرچہ کئی گنا وادھو ہو سی۔ مگر ایرانیاں نوں اوہ چاکری نہ ملی سگوں یران تے ایٹم بم بناون دا الزام اگلے ہی سال لگیا۔ کسنجر صاف لکھیا کہ ایران دے پَر کٹنے چاہیدے ہن جو منی سپرپاور بنن دے سفنے ویکھ رہیا ہے۔
جے تساں ہرمز توں مڈگاسکر سمندری نقشہ ویکھو تے سب توں اہم تے وڈا جزیرہ ڈیگوگارشیا سی جتھے یالٹا پاروں1965توں امریکی کنٹرول ودھ چکیا سی۔ ہک پاسے انڈیا دی ساحلی تھاواں سن تے نال مشرقی پاکستان عرف بنگلہ دیش سی۔ سامنے رتّا سمندر سی جو سویز پاروں یورپ نال ملدا سی۔ ایس تھاں سب توں زیادہ وڈی کوسٹل لین انڈیا کول ہے مگر پالیسی وچ اوہ کتھے دسدا ہی نہیں۔ کیہہ انڈین اشرافیہ، سیٹھ ایس دا دان لے رہے ہن؟
ایس handing over taking over وچکار ہی امریکہ چین سانگے وی بنے سن جس وچ پاکستان نوں ثالثی ملی سی۔ اج ایہہ گل کیتی جا سکدی ہے کہ جنج ترے جون منصوبے نوں منن تے کانگرس نوں پنجاب تے بنگال دی ونڈ چپ رہن د تحفہ سی اینج ہی بنگالیاں توں جان چھڈاون دی آڑ وچ مشرقی پاکستان نوں بنگلہ دیش بناون والے پراجیکٹ تے چپ رہن پاروں سانوں چین امریکہ ثالثی ملی سی۔
چیتے رہے کہ دوجی لام توں چین اقوام متحدہ دی ویٹو پاور تے سی مگر ایہہ اختیار رتّے چین دی تھاں تائیوان بیٹھی جعلی چینی سرکار کول سی۔امریکہ نے انقلابی چین نوں ویٹو پاور دین دی رسمی حوالے نال حمائیتاں کدی نہ کیتیاں مگر سوچن والی گل تے ایہہ ہے کہ اقوام متحدہ بنادے ہوئے امریکہ نے جن پنج ملکاں نوں ویٹو پاور دتی اوس وچ دو غیریورپی ملک کیوں رکھے؟
25اکتوبر1971دے دن اقوام متحدہ دی جنرل اسمبلی وچ جدوں ووٹنگ ہوئی تے امریکہ، سوئیٹزر لینڈ، سعودی عرب، جاپان ،اسٹریلیا سنے35ملکاں مخالفتاں کیتیاں۔ مگرسویت بلاک، پاکستان، انڈیا، فرانس،برطانیہ سنے76ملکاں دی مدد نال انقلابی چین نوں ویٹو پاور مل گئی۔ ہوورے17ملک غیر حاضر رہے۔ تھلے سابق سیکریٹری ْخارجہ شمشاد احمد خان دے دو کلپاں دے لنک دتے ہن۔
جس چین امریکہ سانگیاں دی گل ایہہ سابق فارن سکریٹری کریندے پئے ہن اوس نوں وی مڑ ویکھنا پئے گا۔ جولائی 1969دے اخیری دن توں دو اگست تیک امریکی صدر رجرڈ نکسن انڈیا پاکستان دے چند گھنٹیاں دے دورے کیتے سن ۔ دوجے ڈکٹیٹر یحیی نوں اقتدار تے قبضہ کیتے چار مہینے ہی ہوئے سن۔ امریکی صدر یکم اگست نوں لہور اپڑے تے بقول ششماد امریکی صدر نے یحیی نوں امریکہ چین سانگے بناون دی گل بات کرن دا کہیا سی۔ مگر ہنری کسنجر دے پاکستانی مدد نال جس خفیہ چینی دورے دی گل موصوف کررہے ہن اوہ تے پاکستان ٹٹن توں چند مہینے پہلے یعنی9جولائی1971 دا ہے۔ دوواں کلپاں وچ اپنی ویڈیوراہیں موصوف نے نکسن دے دورے نوں ڈیڑھ سال یعنی سن71دا کہنے ہوئے کنفیوژن ودھائی۔ ہوورے اوہ بھٹو نوں رگیدنا چاہندے سن۔ اوہناں دا سن اکہتر بارے امریکہ نوں گنجائشاں دینا اپنی تھاں دلچسپ ہے۔ جس فارن سیکریٹری سلطان محمد خان دا موصوف ذکر کیتا اوہ تے نکسن دے دورے دے نو مہینیاں بعد فارن سیکریٹری بنے سن۔
چیتے رہے کہ بقول میاں افتخارالدین، پاکستان نے انقلابِ چین توں تیجے سال آئی سی ایس افسراں دی مخالفت دے باوجود چین اک پارلیمانی وفد گھلیا سی جس وچ میاں ہوری، چوہدری نذیر وغیرہ رلتی سن۔ انڈیا چین جنگ بعد پاک چین سانگے ہور تگڑے ہوئے سن۔ پاکستان دے امریکہ نال وی سانگے تگڑے سن۔ ایوبی مارشلا لگن دے اک مہینہ دس دن بعد کوئی امریکی صدر پہلی وار پاکستان دے دورے تے آیا سی۔ آئزن ہاور دے ایس دورے نال کئی منفی گلاں سنے سندھ طاس معاہدہ تے پاکستان ٹائمز تے قبضہ جڑیاں ہن۔ ایوبی دور وچ امریکہ تے چین نال پینگاں ودھیاں مگر 1965دی جنگ بعد پاکستانی ریاست تے عوام وچ چین دی قربتاں ودھنیاں قدرتی سن۔
چین تے امریکہ دی یاری کروان وچ پیش پیش پاکستان آپ چند مہینے بعد ٹٹ گیا کہ پاکستانی سفارتکار ایہ گتھی سلجھاون دی تھاں ساہنوں بند لفافیاں دی کہانیاں سناوندے رہے۔ فروری1972وچ جدوں پاکستانیاں دی کئی ہزار گنتری انڈیا وچ قید سی تے 21تریخ نوں امریکی صدرنکسن نے چین د اٹھ دناں دا تریخی دورہ کیتا۔ ایسے مہینے یعنی فروری دی چار تریخ نوں برطانیہ نے بنگلہ دیش نوں تسلیم کرن نال پاکستان نوں اتاولا کیتا ہویا سی۔ ردعمل وچ بھٹو ہوراں دولت مشترکہ توں پاکستان نوں کڈھ لتا۔ ایہ گل نسل در نسل خدمت کرن والی اشرافیہ نوں ہضم نہ ہوئی۔ اپریل وچ انقلابی چین نے پہلی وار اپنے ویٹو دے حق نوں ورتیاا تے بنگلہ دیش نوں اقوامتحدہ دا ممبر بنن توں ڈک دتا۔ پاکستان نوں دو سال بعد اسلامی ملکاں دی سربراہ کانفرنس لہور وچ کروان دا موقع وی ملیا کہ ایہہ سب ثالثی د ےوادھے گھاٹے سن یا چپ رہن دی قیمتاں۔ مگر اسی ایس سب بارے تجزئیے کرن دی تھاں کہانیاں سناندے رہندے ہاں۔ کہانیاں سناون وچ ساڈے سفارتکار تے سول ملٹری بیوروکریٹ پیش پیش ہن تے کجھ میڈیائی ناخدا وی لچ تلدے ہن۔
اج ہرمز پاروں فیر اک صورتحال دا سامنا، ہر نیشن سٹیٹ وانگ ایران، امریکہ، پاکستان، ترکی،سعودی عرب وغیرہ دی اپنی اپنی ریڈ لائناں وی ہن تے ٹیچے وی نیں۔ مفاداں دے ایس کھیڈ وچ دھرم، قوم پرستی تے نظرئیے بطور چپو ورتے جاندے ہن۔ ہلے تے کھیڈ کسے کنڈے نہیں لگی، ہر کوئی دوجے دے ایکشن نوں ریڈ کر رہیا ہے۔ سب اینج دی ڈیل چاہندے ہن جس وچ بھوئیں تے لگی کنڈ نظر نہ آوے۔ جنج ٹرمپ مڑ مڑ نویں ڈیٹاں دیندا ہے یا جنج مڑ پھر ایرانی مذاکرات یا گل بات لئی اخیر رل ہی جاندے ہن، ایس توں لگدا ہے دوویں گل نوں کسے بنّے لاونا چاہندے ہن۔ مگر دوواں نوں اوہناں دے اپنے ہی پھیلائے سائے تنگ پئے کریندے ہن۔ ایس وار چپ رہن دا تحفہ کون لے سی تے لارجر ایجنڈے وچ کس فتح پاونی کہ ایہہ سب سوال سامنے ہن تے انگلیاں کراس۔۔۔۔۔
شمشاد احمد خاں دا اک پوڈ کاسٹ
https://www.facebook.com/share/v/1DdiuV9UPa/
شمشاد احمد خان دا نیا دور والا کلپ
https://www.facebook.com/share/v/1aRZrjdY51/
ایہہ لنک وی ویکھو
Nuclear Iran: The Birth of an Atomic State Hardcover – November 13, 2012 by David Patrikarakos
Letter From President Nixon to Indian Prime Minister Gandhi، in response to her 15 Dec. 1971 letter
%201976.jpg)
