The India-Pakistan Conflict, Kashmir, water disputes, Priorities, agreements, Uturns, extremism, and peace

The India-Pakistan Conflict, Kashmir, water disputes, Priorities, agreements, U.turns, extremism, and peace

 

Providing weapons with the understanding that the recipient will use them according to the provider's interests is a shrewd American policy since long, The United States has repeatedly employed since World War II. This approach allows the US to achieve its objectives while avoiding direct blame.

A few years ago, similar weapons were covertly "supplied" to the Taliban who got power when the US negotiated with the Taliban in Doha and subsequently handed over Afghanistan to them.

Under the Lend-Lease Act, the US provided arms to Chinese revolutionaries fighting against Japan. The correspondence between Chiang Kai-shek and US President Roosevelt regarding the return of these arms is a matter of record.

Is Peace the top priority; instead, state interests, religious rhetoric, and global agendas have overshadowed it. Despite two joint statements by India & Pakistan the Shimla and Lahore agreements, why haven't talks progressed towards peace?

Since August 1947, the two countries born out of the same British law, Pakistan and India, have had several conflicts over the past 78 years. The outcome may not have favored either side, but the people of both countries look towards their elites and establishments, hoping that if they can resolve their disputes, they might consider the welfare of ordinary citizens.

The complete religious division of Punjab occurred in 1947. If someone calls it the "division of Mother India" after that, it's nothing but a lie. Similarly, if someone talks about dividing Kashmir today, why should we support it? What happened to both Punjabs after partition needs discussion, but the connection between Punjab's division and Kashmir should also be acknowledged.

وسیب تے وسنیک

پاک انڈیا پانیاں دے پھڈے،انتہاپسندیاں اتے امن

عامر ریاض

امن پہلی ترجیح نہیں، ریاستی مفاداں، دھرمی بیانئیے اتے عالمی ایجنڈیاں وچ گواچا امن۔۔۔انڈیا پاکستان دے امن لئی دو سانجھے بیانات، شملہ اتے لہور معاہدیاں دے باوجود کیوں گل امن ول نہ ٹر سکی؟

اگست47وچ اک ہی برٹش قنون نال جمے دو ملکاں پاکستان تے انڈیا وچ لنگھے 78سالاں وچ کئی وار نکے وڈے پھڈے ہوئے، نتیجہ کسے دے حق وچ نکلے یا نہ نکلے پر دوناں ملکاں دی لوکائی آپدی آپدی اشرافیہ تے سٹیبلشمنٹاں ول منہ ویکھدی ہے کہ پئی جے انہاں جھیڑیاں توں جان چھٹ جائے تے عام بندیاں بارے وی کجھ سوچو۔ جنج  پنجاب دی مکلمل دھرمی ونڈ سن47وچ ہوئی سی کہ اوس بعد وی کوئی ایس نوں ’’بھارت ماتا دی ونڈ‘‘ کہے تے ایہہ نرا جھوٹ ہی ہیگاتے جے اج کوئی کشمیر ونڈن دی گل کرے تو اوس دی کیوں حمائیت کرئیے۔ جو دوناں پنجاباں نال ونڈ دے بعد وچ ہویا اوس دی گل وی لوڑی دی ہے پر پنجاب دی ونڈ دا کشمیر نال جو تعلق ہے اوہ و ی جیتے رکھو۔

سن1941 دی مردم شماری وچ  مسلم اکثریتی پنجابی ضلع دے ہون دے باوجود  کشمیر دے پھڈے لئی ریڈکلف سرعام گرداس پور پاکستان وچ نہ رلایا سی کہ دوناں ملکاں وچ پہلا پھڈا جموں تے کشمیر دی ریاست تے ہی ہویا۔جس بعد جوہز لال نہرو ہوری اقوام متحدہ ٹر گئے تے کشمیر دے مسلہ نوں عالمی پھڈا قرار دیندے ہوئے  اتھے ریفرنڈم کروان دی قرارداد سلامتی کونسل پاس کیتی سی۔ جے اوس ویلے جنوبی ایشیا وچ وسن والے امن پسند، ترقی پسند تے دوجے، رل مل دوناں ملکاں تے دبا پاندے کہ بس ریفرنڈم کرواو تے ایہہ پھڈا بنے لگ سکدا سی۔پر دوپاسے امن لابی نہ ہون بربر سی  اتے نویں نویں لبھی آزادیاں دا بھار وی سی تاں ریاست جموں و کشمیر وی ونڈی گئی۔ 1950اوہ سال جداں  دوناں ملکاں نے ورلڈ بینک نال مل کے دریاواں یعنی پانیاں دے مسلے تے گل بات شروع کیتی جس دا ڈونگا تعلق ریاست کشمیر نال ہی سی۔1954 دےسال انڈین آئین وچ اک صدارتی آرڈیننس راہیں ریاست جموں کشمیر نوں سپیشل سٹیٹس دتا گیا  جو سلامتی کونسل دی قرارداد نوں منیندے ہوئے عالمی دبا نوں گھجل کرن دا اک ہشیار لکونا سی۔

چین دی تھاں تبت توں نکلدے ساڈے دریا ریاست جموں و کشمیر توں ہی لنگھ کے ساڈی تھاواں تے آندے جے۔نیویں تھاواں یعنی ٹیل(دم) تے ہون پاروں پاکستان دا پانیاں دی وک ٹوک تے ورتن تے حق وادھو سی کہ  اینج دا معاہدہ لوڑی دا سی جو دریائی حیات تے دریاواں نال جڑی زندگیاں اتے آبادیاں نوں تحفظ دے سکے۔دوناں ملکاں وچ اٹھ سال گل بات چلدی رہی جو اج و ی عوام دے سامنے نہیں لیائی گئی۔ریاست جموں وکشمیر دا مسلہ پانی دے اوس جھیڑے نال جڑیا سی جس دا سانگا انڈس واٹر سسٹم راہیں پنجاب تے سندھ نال نتھی ہے۔ایس تے 1953تیک اٹوٹ انگ تے جہاد دے بیانئیے چلانے ہلے شروع نہیں ہوئے سن۔ ایس گل بات وچ اک ایسا موڑ وی آیا سی کہ جداں  انڈیا مسلہ کشمیر حل کرن لئی ریفرنڈم کروان تے راضی وی ہو گیا سی کہ اگست1953وچ امریکی سفیر توں وزیراعظم پاکستان بنن والے محمد علی بوگرہ  اقتداری ہون دے چوتھے مہینے ہی پنڈت نہرو دے نال مشترکہ بیان جاری کروایا۔ ایس بیان وچ  ایہہ وی کہیا گیا کہ ریفرنڈم لئی غیرجانبدار انتظامیہ  اپریل1954تیک مقرر کر دتی جائے گی۔

 

Pak India joint Statement regarding Peace including establishing of Plebiscite Committee till April 1954

چیتے رہے کہ ایہہ اوہی اونترا سال سی جداں امریکہ ساوتھ ایسٹ ایشین ٹریٹی اورگنائزیشن(سیٹو) ورگے چین مخالف عالمی اتحادبناون دے جتن کر رہیا سی تے مشرقی بنگال دی وجہ توں پاکستان اوس وچ شامل ہو سکدا سی۔ انڈیا اوس ویلے ہندی چینی بھائی بھائی وچ سی اتے سویت یونین دا اتحادی سی۔1953 ہی دے اخیی مہینیاں وچ جنوب مشرقی ایشیا دے دورے توں ٓئے رجرڈ نکسن ایس نویں اتحاد تے ایس وچ رلتی ملکاں بارے جان نپایا سی۔ایہہ ویکھدے ہوئے دسمبر1953وچ انڈیا نے اوس ویلے مسلہ کشمیر تے ریفرنڈم کروان والی پالیسی نوں بدل لتا جداں پنڈت نہرو نوں پک ہو گیا کہ پاکستان سیٹو وچ شامل ہو رہیا ہے۔ حلانکہ سیٹو تے ستمبر1954وچ بنیا مگر نہرو ہوراں 23 دسمبر1953وچ انڈین پارلیمنٹ وچ کیتی تقریر وچ صاف صاف دس دتا کہ پاکستان امریکہ توں اسلحہ لے گا تاں مارے اسی مسلہ کشمیر بارے کیتے فصلے واپس لے رہے ہاں۔ ایس توں دو دن پہلاں نہرو بوگرے نوں لکھے خط وچ ایہہ گلاں لکھ دتیاں سن جس دا ریکارڈ موجود ہے۔ پر انہاں چار مہینیاں وچ کیہہ ہویا کہ انڈیا  پیچھے ہٹ گیا اوہ کہانی جو ہلے لکھی نہ گئی۔انڈیا نوں لگدا سی کہ جے پاکستان دے پانیاں دا مسلہ تے مسلہ کشمیر نال حل ہو جا سی تے اوہ  تگڑا ہو جائے گا۔ آپ نوں جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا دا چوکیدار سمجھن دا سفنہ انڈیا نوں کڈا اوکھا پیا ایس بارے کوئی سوچ نہیں سی۔

کیہہ مارشلا لون توں پہلاں ایوب امریکیاں نال کجھ متھ چکیا سی؟

 27 اکتوبر1958وچ ملک وچ ڈکٹیٹر ایوب خان پہلا مارشلا لایا۔ مارشلا لاون دے ترے مینے بعد ہی پاکستان تے امریکہ وچ  اک معاہدہ ہویا جس وچ کہیا گیا کہ جد وی پاکستان خلاف کوئی جنگ کرے گا تے امریکہ پاکستان دی مدد کرے گا پر دو مہینے بعد ہی یعنی 14 مارچ 1959 نوں پنڈت نہرو انڈین پارلیمنٹ وچ تقریر کردے ہوئے اعلان کیتا کہ انڈیا نوں امریکہ یقین دوایا ہے کہ پاکستان انڈیا دی جنگ نال ایس معاہدے دا کوئی تعلق نہیں۔ حیران نہ ہونا پئی آپ ایوب خان اپنی کتاب ’’فرینڈز ناٹ ماسٹر‘‘ دے صفحہ130 تے ایس تقریر بارے لکھیا  پر ایس حقیقت نوں منیا نہیں کہ امریکی پالیسی وچ انڈیا دی حیثیتاں کجھ ہور جے۔ مئی 1960 وچ ایوب خان دی نہرو نال لندن وچ ملاقات وی ہوئی مگر بقول ایوب خان نہرو نے مسلہ کشمیر بارے کیتی گل دا کوئی جواب ہی نہ دتا،پھیر مارشلا لگن دے  23 مہینیاں وچ ہی19ستمبر1960نوں پانی دا معاہدہ ہو گیا جس تے انڈیا بہوں راضی ہویا۔ ایوب خان دے جرنیل بختیار رانا دی خاندانی ڈائریاں تے جوڑی کتاب ’’ہریانہ دے رانے‘‘(انگریزی) وچ چھپی اک فوٹو توں پتہ چلدا ہے کہ مارشلا لگن دے اک سال تے دو مہینیاں وچ ہی  انڈیا نال باڈر تنازعیاں تے انڈین وفد وی لہو آیا سی۔

چیتے رکھن والی گل ایہہ ہے کہ جداں سندھ طاس معاہدے پاروں پنجاب دے ترے دریا (راوی، ستلج تے بیاس)انڈیا نوں دے دتے جس نال انہاں دریاواں دی آبی حیات تے دریاواں نال جڑی لوکائی رل گئی۔پاکستان وچ کوئی اسمبلی ہوندی تے مشاورت ہوندی، پنڈت نہرو ہوری تے خشی خشی کراچی اپڑے سن۔ ایوب خان اپنی کتاب ’’فرینڈز ناٹ ماسٹر‘‘ دے صفحہ107 تے آپ لکھیا ہے کہ اقتداری ہون دے فورا بعد کراچی وچ پریس کانفرنس کردے پرانی پاکستانی سول سرکاراں تے تنقیداں کردے  انہاں کہیا سی ساڈی حکومت کشمیر تے پانی دے مسلے تے انڈیا نال رل مل چلن پاروں عملیت پسندی راہیں فیصلے کرے گی۔  ایوب خان ایہہ وی لکھیا کہ مارشلا لاون دے ست مہینیاں بعد یعنی  مئی59تیک اسی ورلڈ بینک نال بنیادی گلاں طے کر چکے ساں۔اقتداری ہون دے نرے گیارہ مہینیاں بعد یعنی یکم ستمبر1959 دی پالم ائیرپورٹ دلی تے پنڈت نہرو نال دوگھنٹے ہون والی میٹنگ داو ی ذکر کتاب وچ ہے۔مطلب ایہہ کہ ایوبی مارشلا دی امریکی مدد مگر کجھ گلاں پہلے ہی متھیاں جا چکیاں سن تاں مارے ایوب خاب بہوں جلدی وچ سی۔

The infamous Sindh Tass agreement 

ایوب خان اپنی کتاب اندر ایہہ وی منیا ہے کہ لہو روچ جو 40 ماہرین دا اجلاس بلایا سی اوس وچ کئی ایس معاہدے خلاف سن۔ (ایس بارے میں لکھ چکا ہاں)

Issue of Water shortage, Anti PPP, Anti Punjab mindset and Factional politics  

ڈکٹیٹر لکھیا کہ ورلڈ بینک  منگلہ توں اڈ روہتاس کول جہلم تے اک ڈیم بناون دی آفر کیتی سی پر اسی تربیلا بارے فیصلہ کیتاجو  صوبہ سرحد وچ ایوب خان دے علاقے ہری پور ضلع وچ سی۔جولائی 1961وچ ایوب خان امریکہ دے دورے تے گیا تے صدر کینیڈی اگے مسلہ کشمیر وی چکیا تے گلں گلاں وچ کہہ دتا کہ کشمیر نہرو لئی جذباتی مسلہ ہے (پنڈت نہو دے وڈکے کشمیر توں آلہ آباد گئے سن) ایس تے کینیڈی کہیا کہ جے اینج ہی ہے تاں وادی نوں سوٹیزرلینڈ دا درجہ دے دیو تانجے نہرو دا جداں دل کرے اوہ  سری بگر آ جایا کرے۔ پر امریکی صدرکینیڈی نے ایہہ وی کہیا کہ نہرو دی ماں تے لہور دی ہے پر لہور بارے تے اوہ جذباتی نہیں۔ کہن دا مطلب ایہو سی کہ خارجہ امور وچ جذباتی گل بات کوئی نہیں سگوں سدھے سدھے مفاداں دا کھیڈ ہے پر ایوب خان نہ ایہہ گل سمجھنا چاہندا سی نہ سمجھی۔ تاں ہی اوس فرینڈ ناٹ ماسٹر لکھی حلانکہ خارجہ امور وچ کوئی فرینڈ نہیں ہوندا۔

چین انڈیا جنگ، کشمیر سنے پاک انڈیا پھڈے حل کرن بارے نہرو دا اک ہور بیان

ستمبر1962وچ چین تے انڈیا وچ چار سال توں جاری سرحدی جھیڑے اوس ویلے ودھ گئے جداں نہرو اعلان کیتا کہ اسی چینیاں نوں متنازعہ تھاواں توں کڈ دواں گے۔ ایس لڑائی وچ انڈین فوجاں نوں مار پئی تے چین نے تبت دے باڈر تے مزید دو ہزار میل دی تھاں  اپنے ملک وچ ایہ کہہ کے شامل کر لتی کہ برٹش انڈین وقت وچ ایہہ تھاں زبردستی انڈیا وچ شامل کیتی گئی سی۔ ایوب خان دی اپنی  کتاب وچ  چین انڈیا جنگ (اکتوبر، نومبر1962) دوران امریکی صدر، برٹش ، کامن ویلتھ تے امریکی حکام  وچ ہون والے خط پتر دتے گئے جس  وچ  اکتوبر دے اخیری تے نومبر دے پہلے ہفتے جان ایف کینیڈی تے نہرو دے ایوب خان نوں لکھے خط تے انہاں دے جواب اوس دبا دا پتہ دیندے جے اتے ایہہ وی دس رہے جے کہ کنج امریکہ دوناں ریاستاں نال کھیڈ رہیا سی تے چین توں سب نوں ڈرا رہیا سی۔امریکہ انڈیا نوں اسلحہ دین دی نہرو دی درخواستاں وی من لتیاں تے پاکستان دے اعتراض تے ایوب نوں کہیا کہ نہرو ایہہ پک کیتا ہے کہ ایہہ اسلحہ پاکستان خلاف نہیں ورتیا جائے گا۔ ہتھیار دے کے ایہہ سمجھنا کہ ہتھیار لین والا انہاں نوں ہتھیار دین والیاں دی مرضی نال ورتے اوہ ہشیار امریکی پالیسی ہے جو دوجی جنگ عظیم توں امریکہ بار بار ورتدا رہیا ہے تانجے اوس تے الزام وی نہ لگے تے کم وی ہو جائے۔ کجھ سال پہلاں طالبان لئی وی اجہے ہتھیار چھڈے گئے سن جداں امریکہ دوحہ مذاکرات بعد افغانستان نوں طالبان دے حوالے کیتا سی۔ لینڈ اینڈ لیز تحت جاپانیاں خلاف چینی انقلابیاں نوں دتے اسلحہ دی واپسی بارے تے چیانگ کائی شیک دے امریکی صدرروزویلٹ نوں  لکھے خط ریکارڈ دا حصہ جے۔

خیر چین انڈیا جنگ دوران ایوب تے پین والا دبا اخیر کم آیا تے29نومبر نوں ڈکٹیٹر ایوب خان تے پنڈت نہرو ولوں انڈیا پاکستان دے حالات ٹھیک کرن تے مسلہ کشمیر حل کرن بارے سانجھا بیان جاری کیتا گیا۔

 

اٹھ سال پہلے بوگرے تے نہرو دے سانجھے بیان وچ تے کشمیر دے ریفرنڈم کروان لئی اک ویلہ متھیا سی پر ایس وار نرے عزم دا اظہار سی  تے صاف نظر آندا سی کہ ایہہ وی مجبوری وچ کیتا سودا جے۔ایس سانجھے بیان تے 28 اکتوبر والے کینیڈی دے ایوب نوں لکھے خط توں پتہ چلدا ہے کہ ابڈیا چینی خطرے پاروں کشمیر تے پاک انڈیا باڈراں توں فوجاں ہٹا رہیا سی تے اوہ چاہندے سن کہ پاکستان کشمیر سنے کتھے کوئی پنگا نہ کرے تے ایوب اوہ کر دتا۔ چیتے رہے کہ اوس دور وچ انڈین آرمی دا وڈا حصہ پاک انڈیا سرحداں تے ہوندا سی جس دی تصدیق اوس ویلے دے انڈین چیف آف سٹاف لیفٹینٹ جنرل ایم بی قول اپنی کتاب وچ کیتی ہے۔ بعد وچ  پرشوتم جان دلوی سنے کئی انڈین ہشیارلکھاریاں چین توں شکست دی وجہ نہرو تے برج موہن قول دے کشمیری ہون نوں قرار دتا جو اونج جدا ہی جھوٹ سی جنج پاکستان ٹٹن دی وجہ کئی ہشیار پاکستانی لکھاری نکمی پالیسیاں دی تھاں یحیی خان دی شراب نوشی نوں دے کے رانجھا گھجل کردے جے۔ پاکستان وچ ایس نوں کشمیر لین دا سنہری موقع سمجھیا جاندا سی پر ڈکٹیٹر ایہہ گنوا دتا۔ چین پہلے ہی کہہ رہیا سی کہ میک ماہون لین والی متنازعہ تھاواں  لین بعد اوہ اگے نہیں جائے گا مگر امریکہ برطانیہ والے نہرو نوں کہہ رہے سن کہ چین دلی تے قبضہ کرن آ رہیا ہے، جنج ہی چین نے متنازعہ تھاواں لے لتیاں تے اوس یکطرفہ سیز فائر دا اعلان وی کردتا۔ حالات ٹھیک ہوندے ہی نہرو ایوب نال جاری سانجھے بیان توں پچھے ہٹ گیا تے 1963 دے پورے سال کشمیر باے کوئی میٹنگ نہ سدی۔ پانیاں دے اپنے حق توں دستبرداری اتے دو سانجھے بیانات توں پچھے ہٹن بعد پاکستان جبرالٹر آپریشن توں ایس دا جواب دتا  کہ گل جہاد کشمیر ول ودھن لگی یعنی ہن انتہاپسند پالیسیاں دا چلن عام ہویا۔

اوس ویلے صدر آزاد کشمیر کے ایچ خورشید کہندا رہیا کہ جہاد شروع کرن دی تھاں کشمیر نوں اقوام متحدہ وچ وکھرے ملک دا  رتبہ دواو تے پاکستان دے دوست ممالک سنے چین توں ایس دی حمائیت وچ مہم بناو۔ پر آپریشن جبرالٹر والیاں تے کجھ ہور سوچیا سی جو  بعد وچ ہولے ہولے سامنے آیا۔ چیتے رہے کہ پنڈت نہرو 29 نومبر والے سانجھے بیان دے اگلے دن  انڈین پارلیمنٹ وچ پنجاب وانگ کشمیر دی ونڈ دی گل کیتی سی  کہ کجھ علاقے پاکستان نوں دے کے دونوں ملک کشمیر ونڈ لین پر اگلے دن  مزاکرات کرن والے کامن ویلتھ پردھان  ڈنکن سنڈیز نے  کراچی توں مڑ دلی جا کے نہرو توں نواں بیان جاری کروایا سی جس وچ کشمیر دی ونڈ دی گل نہیں سی۔ پر ایس توں ایہہ پتہ چل گیا کہ  انڈیا دے دماغ وچ ایہہ ہے کہ جے کشمیر دا مسلہ قابو توں باہر ہویا تے پاکستان نال  ایہہ ڈیل کرن گے کہ دونوں ملک کشمیر ونڈ کے اوس نوں پنجاب وانگ اپنا اپنا وکھرا صوبہ بناون۔ سن65 دی جنگ وچ سویت یونین انڈیا نوں تے امریکہ پاکستان نوں اسلحہ وغیرہ دی سپلائیاں بند کردتیاں تے 17دناں بعد دوناں ملکاں نوں جنگ بندیاں کرنیاں پئیاں پر جداں تاشقند وچ ہون والے معاہدے ( دس جنوری 1966)وچ ایوب خان کشمیر دا ذکر نہ کیتا تے پاکستان وچ رولا پئے گیا۔جے ایوب عوام نوں دس کے ایہہ معاہدہ کیتا ہوندا تے ہورے گل بن جاندی۔پر کیوں جے اوس انڈیا نوں راضی کرن لئی کشمیر دا مسلہ گول کرن دا ادھار کھادا ہویا سی تاں مارے  اپنے وزیرخارجہ دی وارنگ دے باوجود چپ چپیتے معاہدے تے دستخطی  ہویا۔

 ایوب دے وزیرخارجہ ذولفقار علی بھٹو تاشقند معاہدے بعد مسلہ کشمیر نوں کڈہن تے استعفی دتا تے شریف الدین پیزادہ وزیر خارجہ بنیا پر تاشقند معاہدہ نان سٹاٹر ثابت ہویا تے انڈیا پاکستان تعلقات وگڑدے گئے۔آنا جانا، فلماں، رابطے بند ہوئے تے  اینیمی پراپرٹی قنون دی چرچا دوپاسے اینج وادھو ہوئی کہ ایہہ جاپدا ہے دوپاسے اک ہی مائنڈ سیٹ چل رہیا سی۔ انڈیا تے پاکستان وچ سرد جنگ میدان جنگ دی تھاں ادب، فنون لطیفہ وغیرہ وچ لڑن دا کم ٹر پیا تے دوجے پاسے جماعت اسلامی دی جہاد کشمیر والی گل وی من لتی گئی جس دا ثبوت اوس ویلے دے امیر اسلامی جمعیت طلبا سیس منور حسن دے ناں تعلیمات دے مرکزی ادارے دا خط ہے جس نوں پنجاب یونیورسٹی دے صد سالہ نمبر وچ جماعت اسلامی بڑے فخر نال چھاپیا سی۔ 

معاہدہ تاشقند ایوب نوں لے بیٹھا تے بھٹو ہوراں نویں پارٹی بنا کے 1970 دی چوناں وچ مغربی پاکستان وچ  پنجاب دی بھرپور مدد نال جماعت اسلامی دی شوکت اسلام تے دوجیاں نوں پچھاڑ دتا۔ ہن پاکستان وچ اقتداری جنگ وچ مجیب، بھٹو نال نواں ڈکٹیٹر یحیی خان کھیڈ رہیا سی پر بنگالی کارڈ نوں جنج انڈیا ورتیا اوس پاک انڈیا تعلقات وچ  اک نواں بوہا کھولن دی تیاریاں پھڑ لیاں جس تے بہوں گھٹ لکھیا گیا ہے۔ پہلے تے دوناں ملکاں وچ کشمیر ورگے متنازعہ تھاں تے ہی پراکسی جھیڑے چلدے سن پر ہن پکی تھاواں تے وی ’’عوامی مدد دی آڑ وچ‘‘ مداخلتاں ول گل ودھ گئی۔ ایہہ اوہ پردھان خطرہ سی جس بارے جنوری سن71وچ  بھارت نال دفاعی معاہدے لئی سویت یونین دا دورہ کن والے انڈین کومونسٹاں دے وفد نوں اوس ویلے دے نائب وزیر خارجہ گرومیکو دسیا سی۔ انڈین بنگالی کومونسٹ موہیت سین نے ایہہ گل اپنی ہڈ بیتی ’’ٹریول اینڈ دی روڈ‘‘ وچ وفد دے سربراہ تے سنئیر انڈین کومونسٹ راجیشور راو دے حوالے نال لکھی ہے۔ اوس کہیا سی کہ جداں تسی اینج سرعام پاکستان توڑو گے تے امریکہ پاکستان نوں ردعمل وچ بری طرح ورتے گا تے تہاڈی تھاواں یعنی پورا خطہ ہی برباد ہوئے گا۔ 16 دسمبر1971 نوں برصغیر نرے ساڈھے24سالاں بعد مڑ ٹٹ بھج ویکھی تے مشرقی بنگا ل ہن بنگلہ دیش بن گیا۔ نرے پنچ دناں بعد سلامتی کونسل مسلہ کشمیر بارے اک نویں قرارداد منظور کیتی۔21دسمبر1971 دی منظور کردہ قرارداد وچ کہیا گیا سی کہ جے انڈیا پاکستان کشمیر دا مسلہ حل نہ کرواسکے تے عالمی برادری خود کجھ کرے گی۔ ایہو اوہ قرارداد ہے جو بھٹو ہوراں بڑی مہارتاں نال اندراگاندھی اگے رکھی تے عالمی برادری دی مداخلت توں گھبرا کے انڈیا سن 72وچ شملہ معاہدہ تے دستخطی ہویا۔

 دو سال بعد ایٹمی دھماکہ کردے ہوئے انڈیا خطہ وچ ایٹمی دوڑ وی شروع کردتی جس پاکستان دے ’’اسلامی بم‘‘ دا جواز پیدا کردتا۔ شملہ معاہدہ تے ہو گیا سی جس وچ مسلہ کشمیر تاشقند بعد مڑ شامل ہو چکیا سی پر گل ہن پکی تھاواں و ل مداخلتاں دے حق تیک ودھ چکی سی تے  ہن دوناں ملکاں وچ اک دوجے دے ’’نراض‘‘ تے وفاقی حکومتاں توں کسی وی وجہ توں تنگ گروہاں نوں ’’عوام دی مدد دی آڑاں‘‘ وچ  ہلاشیریاں دین دا زمانہ آگیا۔ کشمیری تے کشمیر تے اک مسلہ ہے ہی سی کہ ہن دوناں ملکاں وچ سکھ کارڈ، سندھی کارڈ، پختون کارڈ، مسلم کارڈ، سرائیکی کارڈ، بلوچ کارڈ اتے ہورے کیہہ کجھ آ گیا۔امریکی تے یورپی اتے سعودی مدد نال لڑے افغان جہاد پاروں  تگڑا ہوکے پاکستان وچ  کشمیر وچ بنگلہ دیش دا جواب دین دی تڑپ وی سی۔ ایہہ پاکستان وچ اینٹی انڈیا کارڈ تے بھارت وچ اینٹی پاکستان کارڈاں دے کھیڈ دا پردھان زمانہ سی جو دھرمی سیاستاں ودھان دی گھیسی سی۔ جنگی جنون تے دوپاسے سرمایہ کاری ودھ گئی تے میڈیا وی ایس وچ لپیٹیا گیا۔ انڈیا وچ 1970دی دہائی وچ  جنج سی پی آئی تے سی پی ایم توں وکھرے ہو کے مسلح جدوجہد کرن والے کومونسٹ نکسل باڑیاں نوں کومونسٹاں تے انڈین ریاست رل مل جبر نال، ٹارگٹ کلنگ نال، دہشتگردی دی آڑ وچ ماریا گیا اوس نال ہر تھاں دھرمی سیاستاں دی راہ کھلی  کہ انڈین پنجاب وچ اوس دا اک انگ خالصتانی ذہن بنیا۔جداں تیک ایہہ انڈین ریاست نال رل مل نکسل باڑیاں نوں مرو رہے سن ایہہ ’’مجاہد‘‘ سن تے جداں ’’فتح‘‘ بعد انہاں دے مطالبے ودھے تے ایہہ ’’غدار‘‘ ٹہرے تے گل آپریشن بلیو سٹار تیک اپڑ گئی۔

1984وچ ہون والے سکھاں دے قتلام نے انڈیا وچ غیرمسلم مذہبیت نوں ودھان وچ پردھان کردار ادا کیتا۔ 

سکھاں دا بطور برادری مرنا ایہہ سی کہ انہاں دا ننکانہ صاحب، رنجیت سنگھ دی مڑھی تے کئی گرواں دے وڈے گردوارے پاکستانی پنجاب وچ سن۔ انڈین مسلماناں نوں تے پاکستانی ایجنٹ دا الزام لا کے انڈین سٹیبلشمنٹ دبا لتا سی پر سکھاں نوں پاکستانی ایجنٹ کہہ کے اوہ ایہہ ٹیچا پورا نہ کر سکی۔سگوں ایس نال سکھاں، کشمیریاں وچ سانگے ودھے۔ نوے دے دہاکے دے پہلے سال راجیو گاندھی دی خودکش حملے وچ  اک تامل کڑی ہتھوں موت نے ماحول ہور ادھیڑ دتا۔ پر 1996  وچ شروع ہون والا گجرال فارمولا تے پیپلز ٹو پیلز رابطہ پاروں اک اینج دے ویلے آیا کہ جس نوں کالی ہنیری وچ بلدے دیوے توں سمجھیا جا سکدا ہے۔

 انہاں ترے سالاں وچ  دوناں ملکاں ایٹمی دھماکے وی کیتے تے انڈیا وچ کانگرس نوں  ہرا کے ہندووتا دی حامی بی جے پی وی اقتداری ہوئی پر ایس دور وچ دوپاسے امن لابی وی تگڑی ہوئی، کرتار پور دی گل وی اگے ودھی، اخیر کم  معاہدہ لہور تیک اپڑ گیا۔

 

تاشقند دے الٹ، شملہ معاہدہ وانگ معاہدہ لہور لوکائی دی اکھاں دے سامنے ہویا، اوس توں پہلاں کئی جیمبر آف کامرساں نے انڈیا نال تعلقات ٹھیک کرن دے حق وچ قرارداداں منظور کیتیاں، اپوزیشن پیپلزپارٹی سی جس دی نری پندرہ سیٹاں کردتیاں سن پر ایس مسلہ تے بے نظیر بھٹو نواز شریف دا ساتھ دتا۔ بس یا جماعت اسلامی مخالف سی یا اوہ مشرف جس کہیا میں بھارتی وزیراعظم  دے استقبال لئی نہیں آواں گا۔ انڈیا وچ  آئی کے گجرال نوں ہرا کے 1998وچ واجپائی بی جے پی ولوں وزیراعظم تے بنیا سیہ پر اوہو ی امن توں پراں نہ ہٹ سکیا۔ اپوزیشن کانگرس وی اوس دی ایس مسلہ تے مخالفت نہ کیتی۔ واجپائی اک قدم اگے ودھ کے مینار پاکستان حاضریاں دین دی حامی بھری تے ایہہ کہیا کہ انڈیا پاکستان مکاون دے ہن حق وچ نہیں۔ کشمیری مسلمان، سکھ تے انڈین مسلمان وی ایس تے راضی سن یا گھٹ و گھٹ ایس امن پراسس دے مخالف نہیں سن۔

 پر ایس توں بعد کارگل ہو گیا تے ایس نال پاکستان انڈیا اک وار پھیر امن توں بہوں دور چلے گئے۔ انڈین خفیہ ایجنسی دے پردھان بی رامن ڈیفنس جنرل آف انڈیا وچ 2013دے سال اوس دور بارے گل کردے ہوئے لکھیا کہ اسی تے پہلاں ہی گجرال فارمولے توں تنگ ساں، پر واجپائی وی نہ مڑیا پر کارگل بعدوں اسی امن لابی نوں اپنے ملک وچ چن چن کے نکرے لا دتا۔ نو گیارہ دے اگلے مہینے انڈین پارلیمنٹ تے ہون والے حملے  اک ایسا ماحول بنانا شروع کیتا  جس وچ امن دی گل اکا گواچ گئی۔ دو ہدتیاں بعد سمجھوتہ ایکسپریس وی بند کر دتی جو شملہ معاہدہ پاروں1976وچ بڑی اوکڑاں بعد لہور امرتسر شروع ہوئی سی تے کئی وار ڈکی گئی سی۔ نو گیارہ بعد  اوسے مشرف جو ہن چوتھے مارشلا پاروں ڈکٹیٹر سی انڈیا نال دوستی دا کم چکیا، پر اوس نوں آگرے توں مٹی چٹ کے آنا پیا، ایہہ ایس گل دا سنیہا سی کہ امن  ہن نہں ہو سی۔ انڈیا نے طلبان تے افغان سرکار و چ سانگے ودھائے کہ اوس نوں لگدا ی کہ ہن چین مخالف ایجنڈے وچ اوس دی لاٹری نکل سکدی ہے تے اوہ کیوں امن ول جائے۔2013وچ لکھی اپنی چین بارے کتاب وچ ہنری کسنجر جس عالمی منظر نامے دا تقشہ وایا اوس وچ چین خلاف وڈا پاٹنر انڈیا ہی نوں لکھیا۔پہلی وار وزیراعظم بنن بعد وزیراعظم نریندر مودی دسمبر 2015وچ کابل توں واپسی تے اچانک لہو راپڑ گئے،تے نواز شریف نال ملے، ایہہ دس سالاں وچ کسی انڈین وزیراعظم دا پہلا دورہ سی پرایس نوں امن لئی ورتن دی تھاں نواز شریف خلاف ہی کم چکیا گیا۔ دو مہینے بعد پاک ایران سرحد توں اک بھارتی ایجنٹ کلبھوشن پھڑیجا گیا  تے ایرانی صدر دے پاکستان دورے تے اوس دا اعلان وی ہویا۔ انہاں حالات وچ امن دی گل گواچنی ہی سی تے اپوزیشن وی اپنا حصہ پایا۔

اینج جاپدا ہے کہ جنج سندھ طاس معاہدے تے چین بھارت جنگ وچ انڈیا دی مدد کرن دے باوجود پاکستان نوں امن نہیں ملیا سی تے گل انتہا پسنداں ول وگ گئی سی اینج ہی  کارگل  بعد  وی انڈیا وچ امن گواچ گیا، گل انتہا پسنداں ول ٹر گئی تے  پنج اگست وی مودی سرکار کردتا، انڈین میڈیا وی ایس دا شکار ہویا۔ اس دوران بس کرتار پور لانگا ہی اوہ پراجیکٹ سی جس نوں مودی امریکی مجبوری وچ قبولیا،

 نومبر 2018وچ کرتار پور راہداری دا فیتہ دوناں ملکاں وکھرا وکھرا کٹیا کہ راہداری بارے گل 1992 توں چلی سی تے نواز شریف دے دوجے دور وچ پکی ہوئی سی۔ ہن پاکستان وچ ایس دا فیتہ عمران خان کٹیا تے پرلے پاسے مودی ہوراں۔ راہداری اگلے سال شروع ہونی سی پر اوس توں ترے مہینے پہلاں مودی پنج اگست کردتا جس بعد امن دی امید پیدا ہون توں پہلاں ہی مڑوڑ دتی گئی۔ پنج اگست توں دو ہفتے پہلاں اوس  ویلے دے آرمی چیف قمر جاوید باجوہ تے عمران خان امریکہ دا دورہ کیتا سی جس وچ  امریکی صدر کہیا سی کہ کشمیر تے اوہ ثالثی کرے گا جس توں واپسی تے عمران خان بڑک لائی کہ اوس اک ہور ورلڈ کپ جت لتا ہے۔ پر اک پاسے مودی امریکی ثالثی نوں مداخلت کہہ دتا تے چودہ دناں بعد پنج اگست کردے وئے امن  نوں لت کرادتی۔

August 05, gave an opportunity to China and he said remember we are a party in Kashmir dispute.

 لگدا سی کہ امریکہ نے چین انڈیا جنگ وانگ اک وار پھیر پاکستان نوں گولی کروائی ہے تے ہوورے ایہہ ویکھدے ہوئے پہلی وار چین اعلان کیتا کہ کشمیر دے مسلہ وچ چین ثالث نہیں سگوں پارٹی ہے۔ 05اگست2019 بعد حالات ہور خرابی ول جا رہے جے، سندھ طاس معاہدے دی میٹنگاں نہیں ہوئیاں، جو تھوڑی بہت تجارتاں سن اوہ وی مک گیاں، انڈیا چاہندا ہے کہ پاکستان کشمیر نوں بھل جائے تے آزاد کشمیر نوں اپنا صوبہ بنا لے، دوجی صورت وچ اوہ پاکستان تے دہشتگردی دا الزام لاندا ہے۔ ہن اپریل 2025وچ پہل گام جو  سیاحاں تے حملہ ہویا  اوس دا الزام وی مودی ہوراں پاکستان تے تھوپ دتا، پاکستان کہیا ہے کہ عالمی پدر تے تحقیقاں کروا لو، پر مودی سرکار سندھ طاس معاہدے توں نکلن دی دھمکی دتی ہوئی ہے۔ پاکستان وی جواب دے دتا کہ پھیر اسی وی شملہ معاہدہ توں نکل جاواں گے۔ پہل گام بارے عالمی برادری نوں پاکستان دے ملوث ہون دا ثبوت دین دی بجائے انڈیا نے مئی وچ پاکستان خلاف دہشتگردی دی آڑاں وچ جارحیت کیتی پر عالمی میڈیا وچ کسی نے وی انڈین موقف نوں گھاہ نہ پائی۔ چین جم کے پاکستان نال کھلو گیا تے مغربی میڈیا انڈیا نوں جارحیت کرن والا لکھدا رہیا۔ جد پاکستان چینی جہازاں نال انڈین جہاز ڈگائے تے دو دن عالمی میڈیا ایس خبر نوں مشکوک کہندا رہیا  کیونجے خبر نال پاکستان دے نال نال چین دی وڈیائی وی ہوندی سی پر اخیر سب من گئے۔ دس مئی نوں ٹرمپ دی مداخلت تے سیز فائر ہو گیا تے ٹرمپ اک وار پھیر کشمیر تے ثالثی د ہشیار بیان دے دتا۔ امریکی مداخلت تے سیز فائر کرن والے مودی کہیا کہ اسی کشمیر تے مداخلت نہیں مناں گے۔ جنج پاکستان کارگل کیتا سی تے کشمیر ہائی لائٹ ہو گیا سی اینج ہی مودی جارحیت کردے ہوئے کشمیر نوں اک وار پھیر ہائی لائٹ کردتا ہے۔ پر ایس وار  لمیرے عرصہ بعد دوناں ملکاں وچ امن دی آواز اٹھاون والے وی  نظر آوندے رہے۔ سیز فائر ہون بعدوں وی لفظاں دی جنگ جاری ہے۔ پاکستان بار بار مذاکرات دا کہہ رہیا ہے، عالمی پدر د ی تحقیقات بارے کہہ رہیا ہے مگر بھارت نرا پاکستان دے دہشتگردی وچ ملوث ہون بارے ہی گل کررہیا ہے۔ جے انڈیا پہل گام دے ثبوت دتے ہوندے تے اوس دے بیانئیے نوں دنیا من لینا سی۔ دونوں ملک ایٹمی طاقتاں جے  ایس لئی دنیا ایس مسلہ نوں ہور نظر نال ویکھدی ہے۔ 21 دسمبر1971 دی قرارداد اپنی تھاں زیادہ اہم ہوندی جا رہی ہے۔ دوناں ملکاں دا مفاد ایہو ہے کہ مسلہ دوناں ہی رل مل حل کرن مگر فلسطین وانگ مسلہ کشمیر وی  حل کیتے بغیر اگے ودھنا اوکھا ہے تے گل عالمی مدخلتاں و ل ٹر رہی ہےْ

This article is written for Punjabi Daily Lokaai Published at 17 May 2025

Anti India, Anti Pakistan,Anti Punjab etc Politics ruined South Asians, listen audio clip

 

From Left: Abida Ch, Dr Ashraf Nizami, Abid Saqi, me and Anwar Aziz Chandio

Anti India, Anti Pakistan, Anti Punjab etc Politics ruined the South Asians

listen audio clip too

How Anti India Politics in Pakistan, Anti Pakistan Politics in India and Anti Punjab Politics in Sindh, Khyber Pukhtonkhwa & Baluchistan misguided middle class in general and progressive element in particular is still an unwritten story. 

I attended Punjabi Adbi Sangat Pakistan weekly meeting at 10th May, PILAC Lhore and it was in continuation of pervious meeting held at May 3 (International Press Freedom Day( in which Punjabi intellectuals, poets, writers passed a Pak India PEACE Resolution. The video is also there at my unorganized web channel as Anti Pak Indi War resolution Lhore. 

Either we love it or not but Religion and Nationality cards played a devastating role and almost all players including Pasdarans of both countries used it extensively. It is high time that we must stop it. The downfall of left politics in the region is linked with it. 

Ihtisham Kazim presented proceedings of last (May 3rd at Alhamda hall, the mall Lhore) meeting and Secretary Afzal Sahir moderated the program. Abida Ch of Awami Worker Party, Anwar Aziz Chando and Abid Saqi Bhatti , Vice Chairman, Pakistan Bar Council also spoke. 

Click and Listen it

Many friends attended the program 

From Left Aftab Javed, Dr Imdad Hussain and Muh Shaffique 

Fron right Ihtisham Kazmi and Ali Usman Bajwa

From Left Ameer Hamza Virk President Awami Workers Party Punjab

and Raja Saddiq ullah sitting 

In Centre Comrade Arfan is sitting 

Afzal Sahir 

At a May Day Program Lhore 

Click and Listen

Why to celebrate May Day 

At Quid azam Library, Lhore with Kashif Manzoor. Nusrat Bashir Zafar and Mr Abdur Rahman 10th May Saturday 2025,

Interview Adv Akhtar Hussain, President AWP (Story of 62 years in struggle for Socialism in PK)

 

Interview Adv Akhtar Hussain, President AWP (Story of 62 years in struggle for Socialism in PK)

I recently came across an insightful interview with Akhtar Hussain, recorded during his visit to Lhore for the AWP Congress. The interview, which lasted over two hours, was broadcast on the Punjabi radio program 'Lok Lhar' at Mast FM 103 on May Day 2025. 

Akhtar Hussain shared his perspectives on left politics, discussing its strengths and weaknesses, the impact of the USSR-China conflict and over emphasis on national question and the left's disintegration started in the 2nd half of 1960s. He discussed key events like the 1970 elections, Bhutto's era especially touched on the roles of notable figures like Ghaus Bakhsh Bizenjo, Wali Khan, and Attaullah Mengal, as well as the complexities of left extremism regarding national question. He also explored complexities of Language issue 

every extremism lead to opportunism

Leaders of Anti Ayub movement in Karachi who make and break NSF in 1960s

Ghaus Bakhsh Bizenjo advocated unity and struggle, thanks to extremism, his comrades left him alone. History proved him right. 

Click & Listen Complete Interview

اختر حسین صدر عوامی ورکر پارٹی دا انٹرویو

1946 وچ جہلم جمے اختر حسین دے خاندان والے کئی صدیاں پہلے جموں توں جہلم آئے سن۔ چیتے رہے کہ جموں وچ اجو ی سب توں وڈی زبان پنجابی ہی ہے جس نوں مکاون لئی بھارتی کانگرسی حکومت نے سن47 بعد جموں دی پنجابی زبان دے ڈوگری لہجے نوں وکھری زبان قرار دتا۔ایہو کم پاکستان وچ ڈکٹیٹر ضیا الحق کیتا سی اتے 1981دی مردم شماری وچ  سرائیکی تے ہندکو پنجابی لہجیاں نوں وکھریاں زباناں قرار دتا سی۔

اختر ہوراں نے میٹرک کرن بعد کراچی دا سفر کیتا تے اج دن تیک اتھے ہی وسدے جے۔اگلے سال انہاں این ایس ایف  نال سانگا بنایا تے پھیر اک تیک لیفٹ نال جڑے جے۔  انہاں دے بقول سن64 دے آل دوال اوہ کومونسٹ پارٹی  آف پاکستان دے ممبر بنے تے انہاں نوں شیر افضل ملک ہوراں ممبر بنایا سی۔ پر اوہ کیہڑی کومونسٹ پارٹی سی ایہہ اک سوال ہے کیونجے سی پی پی تے1954 دے سال پابندی لگ چکی سی تے لہو روچ ایس دے ہیڈکواٹر نوں وی بند کردتا ہویا سی۔ پارٹی ایس توں بعد انڈرگراونڈ کم کر نا شروع کیتا ۔ کھبے دے رسالے عوامی جمہوری فورم نوں انٹرویو دیندے کامریڈ ائیرک رحیم دسیا کہ اوہ پابندی بعد وی لہور سنٹرل کمیٹی دے اجلاساں وچ خفیہ شرکت کردے سن۔ بقول اختر صاحب کومونسٹ پارٹی دے ٹوٹے1966 دے روس چین جھگڑے بعد ہوئے کہ اوس ویلے تک اک ہی پارٹی ہوندی سی۔ جد پارٹی دے ٹوٹے ہوئے تے اختر ہوری ماسکو نواز سن تے انہاں جمال نقوی، امام علی نازش  دے کومونسٹ گروپ نوں جوائن کیتا تے اوس گروپ ولوں این ایس ایف  کاظمی گروپ وچ کم کردے رہے۔ پہلے آئی کام تے پھیر 1869وچ بی کام کیتا پھیر وکالت پڑھی۔ 1967 توں بعد اوہ  جمال دے گروپ توں وکھرے ہو گئے مگر نیب ولی نال رہے۔ اوس دور وچ اختر ہوراں دے گھروالے انہاں نوں پردھان اکاوئٹنٹ بناون لئی لندن گھلنا چاہندے سن پر انہاں انکار کیتا تے لا کالج داخلہ لتا۔ اوسے دور وچ انہاں عوامی فکری محاذ وی بنایا تے جداں 1975وچ نیپ ولی تے سپریم کورٹ پابندی لائی تے اوہ این ڈی پی وچ چلے گئے۔1978وچ افغان انقلاب آیا تے  ولی خان، شیرباز مزاری اوس دی مخالفت کیتی تے اینڈ ی پی ٹٹ گئی تے اختر ہوری تے انہاں دے سجناں اک پاسے کومونسٹ لیگ بنائی تے دوجے پاسے غوث بخش بزنجو ی نیشنل پارٹی وچ رلے۔ کجھ دیر بعد اوہ صرف کومونسٹ لیگ ہی ہو گئے ۔1986توں سن88اک وار پھیر پاکستانی لیفٹ وچ ٹٹ بھج تے اتحاداں دا زمانہ ہے جداں  جمال نقوی گروپ وچ ٹٹ بھج ہوئی تے  امتیاز عالم دی قیادت وچ کئی دوستاں جمال جام نوں چھڈیا تے  قومی انقلابی پارٹی بنائی جس وچ مختار باچہ وی سی  تے مزدوراں دی این جی او والے کرامت ہوری وی سن۔ اینج ہی سی آر اسلم دی  سوشلسٹ پارٹی دے وی دو ٹوٹے ہوئے تے عابد حسن منٹو ہوراں دی قیادت وچ  سوشلسٹ پارٹی منٹو گروپ بن گیا۔ اینج ہی عوامی نیشنل پارٹی وی بنی جس وچ ولی خان دے نال   رسول بخش پلیجو فاضل راہو گروپ، حاکم علی زرداری، پروفیسر گروپ، طارق لطیف، سردار شوکت علی وغیرہ رلے۔ ایسے دوران کومونسٹ  لیگ  تے سوشلسٹ پارٹی منٹو گروپ وچ سانجھ بنی تے  نویں پارٹی بنائی گئی۔  پھیر  ورکر پارٹی، عوامی جمہوری پارٹی، نیشنل ورکر پارٹی توں عوامی ورکر پارٹی تیک  کئی دھڑے تے شخصیتاں آندیاں جاندیاں رہیاں تے اختر ہوری وی پارٹی نال جڑے رہے۔

 

 

1961وچ اوہ کراچی آئے جتھے انہاں دے رشتے دار وی سن۔  اسلامیہ کالج داخلہ لتا۔ این ایس ایف وچ شمولیت، شیر افضل ملک نال طلبا سیاست، این ایس ایف وچ اختلافات1966دے روس چین جھگڑے بعد سامنے آئے۔اوس ویلے تک اک ہی کومونسٹ پارٹی سی تے مینوں وی شیر افضل ملک ممبر بنالیا سی۔ شیر افضل ملک سرگودھے دا سی تے سٹوڈنٹاں نال اوس دا بڑا تعلق سی تے اثر وی۔اوس ولے تیک این ایس ایف وچ ایہہ گل اہم نہیں سی کہ کون سندھی ہے، کون پنجابی وغیرہ۔ روس چین جھگڑے بعد اختلافی گلاں ودھ گیاں، معراج محمد خان چین نواز تے امیر حیدر کاظمی روس نواز این ایس ایف دے پردھان بنے۔ معراج  کہندا سی کہ ایہہ بڈھا (شیرافضل ملک) بارہ سال توں کیوں بیٹھا ہویا ہے۔ میں کاظمی گروپ نال ساں، اس دی پردھان جمال نقوی تے امام علی نازش دی کومونسٹ پارٹی بنی۔ چین نواز این ایس ایف دی پردھان طفیل عباس دی کومونسٹ پارٹی بنی۔بعد وچ جمال نقوی گروپ نے شیر افضل ملک نال بڑی زیادتی کیتی تے انہاں نوں کڈ دتا۔ اوس ویلے جمال نقوی گروپ ایہہ تھیسس 1967وچ کڈیا کہ قومیتاں دی بنیاد تے طلبا تنظیماں بنائی جاون۔پختون سٹوڈنٹ فیڈریشن، بلوچ سٹوڈنٹ آرگنائزیشن، پنجاب سٹوڈنٹ یونین تے سندھ این ایس ایف بنائی گیاں۔لال بخش رند تے ساڈا کہنا سی کہ قومہ مسلہ نوں مننا چاہیدا ہے پر اپنی تنظیم نوں قومیتاں وچ ونڈنا درست نہیں، اینج اسی قوم پرستی دا شکار ہوجاواں گے تے طبقاتی سوال تے وی حرف آئے گا۔اینج ماسکو نواز این ایس ایف کاظمی گروپ دی شکل وچ نرا کراچی وچ رہ گئی تے پھیر رشید حسن خان والی چین نواز این ایس ایف ہی رہ گئی۔ جام ساقی سندھ این ایس ایف دا لیڈر بنیا تے افراسیاب خٹک پختون سٹوڈنٹ فیڈریشن دا پردھان بنایا۔پنجاب سٹوڈنٹ یونین بن ہی نہ سکی۔

 

بی ایس او، پختون ایس ایف بناون والے تے کومونسٹ سن پر 

بعد وچ اوہ قوم پرستاں دے ہتھاں وچ چلی گیاں۔ ایہو ہونا سی۔

شیرافضل ملک نوں ڈاکٹری دا امتحان پاس کروان لئی قنو ن وچ ترمیم کروائی گئی۔

مذہب دے ناں تے پاکستان بنن بعد ایہہ ضروری نہیں سی کہ اسی کومونسٹ پارٹی ہی دے ناں توں سیاست کردے، اسی ورکر پارٹی، عوامی پارٹی یا پیپلزپارٹی دے ناں توں وی سیاست کر سکدے ساں

دنیا وچ کومونسٹ پارٹیاں تے پابندیاں لگیاں رہیاں جے پر پارٹی اپنی آزادانہ حیثیت مکاندی نہیں۔ نیپ وچ جا کے اسی ایہہ کم نہ کیتا جس دا سانوں بہوں نقصان ہویا۔ اسی 1980دے دہاکے وچ ایہہ تجزیہ کیتا تے غلطیاں منیاں لکھ کے، اوس ویلے اسی کومونسٹ لیگ بنا چکے سن

ون یونٹ مکاون بعد پختون قوم پرست کومونسٹوں توں جان چھڑانا چاہندے سن۔

سندھی سرائیلکی دے حمائیتی جے مگر انہاں سرائیکیاں نوں نہیں منیندے جو سندھ وچ رہندے جے۔ اپر سندھ دے دو ترے ضلعیاں وچ سرائیکی بولی جاندی ہے، اوہ نرا انہاں سرائیکیاں نوں ہی منیندے جے جو پنجاب وچ ریندے جے۔

Further readings

Interview C R Aslam

Interview Comrade Eric Rahim

Issue of Water shortage, Anti PPP, Anti Punjab mindset and Factional politics

 

Issue of Water shortage, Anti PPP, Anti Punjab mindset and Factional politics 

The water shortage issue in Pakistan is a pressing challenge, largely stemming from the controversial Sindh Taas Agreement of the 1960s, brokered by Ayub Khan, the World Bank, and the US. This agreement dealt a significant blow to the region's water resources, particularly in Punjab, historically known as Pentapotamia, the land of five rivers or PunjNad. 

The roots of this issue date back to the British colonial era. After occupying Sindh in 1843, the British transferred its administration to Bombay and closed its ancient port, Lohri Bandar. Even before annexing the Lahore Darbar in 1849, the British had their sights set on exploiting the region's resources. Their large-scale projects, including railways and canal systems, disregarded local populations, cultures, climate change, and water ecosystems including abi hayat.

This colonial mindset persisted even after Pakistan's independence in 1947, as evident in the Sindh Taas Agreement. Today, the issue has become highly politicized, with various groups blaming each other—some targeting the PPP, while others accuse Punjab and Punjabis. However, the real solutions are being overshadowed by factional politics, complicating efforts to resolve the water crisis.

Now read the article Published in the Punjabi Daily

 Click and read online Here

وسیب تے وسنیک

نہراں، پیپلزپارٹی اتے پنجاب مخالفتاں تے دھڑے بازیاں

عامر ریاض

جداں صدیاں پہلے ساڈی تھاواں تے یونانی آئے تاں اک یونی لکھاری ائیرین لکھیا پئی جداں اساں دھرتی پنج دریائی وچ آئے اتے سندھ، جہلم، چناب، ستلج تے راوی ویکھے تے سانوں کڈا چر ایہو لگدا رہیا کہ ایہہ پنج سمندراں دی سرزمین جے۔انہاں بنج شیر دریاواں پاروں ہی ہیلنسٹک دور(سکندر مقدونی دی موت 323 قبل مسیح توں قلوپطرہ دی موت 30 بعد از مسیح) دے یونانی لکھاریاں بشمول مشہور گواچ چکی کتاب انڈیکا دے مصنف میگس تھینزایس دھرتی دا ناں پینٹا پوٹامیا (پنج نوں اوہ پینٹا آکھدے سن کہ ایہہ پنج دریاواں دی دھرتی سی) لکھیا کیونجے انہاں توں پہلے لکھی کتاب مہابھارت وچ پنجند (قدیمی فارسی تے عربی لٹریچر وچ دریا لئی نہر تے پنجابی وچ ندی لکھیا جاندا سی)۔ 

Indica.

........Megasthenes

انہاں پنج دریاواں وچ کئی نکے وڈے دریا پیندے سن جس وچ بیاس، کنہار، کابل وی شامل سن۔انہاں پنج دریاواں وچوں سندھ کدوں، کیوں کڈیا گیا تے بیاس پایا گیا ایس بارے وی کدی لکھاں گا پر اج تے نرا نہراں بارے ہی گل لکھنی ہے۔جے تساں والمکی دی رامائن پڑھو تے اوس وچ وی پنج دریائی دھرتی دا ذکر ہے۔چلو 1333 وچ ساڈی تھاواں آئے ابن بطوطہ ہی نوں پڑھ لو کہ اوس غزنی توں ہشت نگر کھلو کے کہیا سی کہ میرے پچھے ترکماناں دی تھاواں جے تے اگے دھرتی پنج دریائی ہے۔ابن بطوطہ ہی نہیں سگوں اوس توں پہلاں آون والے کئی لکھاریاں نے دریائے سندھ دا ناں دریائے پنجاب لکھیا ہے جس دا ریکارڈ جے چاہیدا ہوئے تے پیش کردواں گا۔جے اج دے پاکستان وچ پورا کشمیر تے پرلا پنجاب رلا لو تے دھرتی پنج دریائی دا نقشہ سمجھنا اوکھا نہیں پر ایہہ گلاں اج دی قوم پرستیاں وچ ساڈے دوست سمجھنا نہیں چاہندے۔اوہ وی سمجھنا نہیں چاہندے جو ایس دھرتی دے پچھوکڑ نوں نری اسلامی عینک نال ہی دیکھدے جے۔

پر ایس گل توں کوئی انکاری نہیں ہو سکدا کہ ساڈے پانی، ساڈے دریا ساڈی تواریخ دا پردھان حوالہ جے۔اج ایس ہی دھرتی تے پانی دا مسلہ بن چکیا ہے جس وچ انگریزی نہری بندوبست توں سندھ طاس معاہدے تیک دی سو سالاں دی نکمی پر ہشیار پالیسیاں دا وڈا ہتھ ہیگا۔ چینی تھاں تبت توں نکلدے انہاں دریاواں نوں کنج کنج وڈیا ٹکیا گیا کہ ایس کہانی نوں ہلے لکھیا نہیں گیا۔جے تساں آن لائن پئیاں برٹش اسمبلی دی تقریراں سندھ تے انگریزاں دے قبضے(1843) توں پنجاب تے قبضے لئی کیتی پہلی جنگ (1846) پڑھو تے پتہ چلدا ہے کہ سب دھڑے ہی دریائے آمو(آکسس) تیک اپڑن دی اگ وچ رجھے جے۔اوہ انہاں تھاواں دی فصلاں، پانیاں نوں وی ویکھدے سن سگوں بھرتیاں وی اودھ دی تھاں ایتھوں ہی کرن دا ارادہ پکا کر چکے سن۔انہاں نہ تے لوکاں بارے سوچیا، نہ دریائی زندگی دے تباہ ہون بارے غور کیتا سگوں اپنے خارجی مفاداں نوں ہی اگے رکھیا۔ سندھ تے قبضہ کردے ہی دو کم کیتے، اک تے سندھ نوں بمبئی دے تھلے لا دتا تے دوجا ٹھٹے توں سمندر ول جاندے دریا تے بنی ساڈی اکلی تے پردھان بندرگاہ ''لہوری بندر''(1538 وچ لکھی کتاب تریخ طاہری وچ ایس نوں لہوری داہڑو وی لکھیا ہے) نوں بند کردتا۔

ایہہ اوہی بندگاہ ہے جتھے ابن بطوطہ پنج دن ٹہریا سی تے تریخ طاہری وچ لکھیا ہے کہ پرتگالیاں ایس نوں ترے وار ساڑیا سی۔رنجیت سنگھ دی شاہی ''لہور دربار''وچ (1799 توں 1849) ٹھٹے دے حاکم دا نمائندہ بیٹھدا سی جو دریائی ٹیکس وی لیندا سی تے اوہ کلہوڑیاں تے تالپوراں توں وی تگڑا سی۔لہوری بندر نوں مکانا ساڈے پانیاں تے پہلا ڈاکہ سی۔پر سندھی قوم پرست ایس بارے چپ ہی رہندے جے۔لہوری بندر بند کرکے کراچی دی بندرگاہ بنانا اک سوچیا سمجھیا منصوبہ سی جس ساڈی دریائی تجارتاں نوں وی مکا دتا۔ انگریزاں نہراں تے بیراج اینج بنائے جس وچ لٹکدے تے کھل جاون والے پل بناون دی تھاں پکے پل بنائے گئے تاں جے کم پکا ہوئے۔نہراں نال سیراب ہون والی زمیناں من مرضیاں نال ونڈیاں گیاں تانجے نویں وفادار ٹہانیاں بن سکن۔دریائی یعنی آبی حیات بارے تے سوچیا ہی نہ گیا نہ بعد وچ آئی یو سی این جہے اداریاں ایس سب بارے گل اوکا کوئی نہ کیتی۔ساڈے پانیاں تے تریجا ڈاکہ سندھ طاس معاہدہ سی جس وچ 6 کروڑ 20 لکھ تے 60 ہزار پاونڈ ملے، برٹش کمپنی ماٹ میکڈونلڈ نوں ٹھیکہ ملیا اتے پنجاب دے ترے دریا بھارت نوں مل گئے۔ انہاں دریاواں دی آبی حیات تے انہاں توں سیراب زمیناں تے لوکائی بارے کسے کجھ نہ سوچیا۔ 1930 وچ امرتسر جمے، گورنمنٹ کالج لہور پڑھے تے 1950 دے دہاکے دے ادھ بعد پہلے سٹیٹ بینک اتے پھیر ورلڈ بینک نوکری کرن والے ڈاکٹر پرویز حسن اپنی ہڈ بیتی ''میری زندگی، میرا وطن'' (کتاب انگریزی وچ لکھی سی جس د ترجمہ ساڈے یار ثقلین شوکت کیتا تے نیولائن توں میں 2018 وچ چھاپی سی) وچ سول سرونٹ تے پنجابی پیارے مسعود کھدر پوش دا سندھ طاس معاہدے تے ردعمل ریکارڈ دا حصہ بنایا ہے۔ کتاب دے صفحہ103 تے لکھیا ہے، ''سول سرونٹ مسعود کھدر پوش اس بات پر ملول تھے کہ پانی کے دائمی سرچشموں سے دستبردار ہو کرہم نے کچھ ڈیم اور نہروں کو قبول کرلیا ہے۔یہ دونوں چیزیں کچھ دہائیوں میں ریت سے بھر جائیں گی۔'' ڈاکٹر پرویز حسن مسعود کھدرپوش دا اک تریخی جملہ وی لکھیا جو اینج ہے ''مسعود طنزیہ کہا کرتے تھے کہ مستقبل میں قوم دہائیوں تک پانی کی کھوج میں کی جانے والی کھدائی کی مٹی میں لتھڑی رہے گی''۔

For reading further, you may click at 

Extracts & Reviews Biography of an Economist from Pakistan

اج اسی لتھڑے ہی نہیں سگوں دست و گریبان وی ہاں کیونجے ڈکٹیٹر ایوب خان تے اوس دے سجن ٹھیکے توں مال وی بنانا چاہندے سن، امریکہ نوں اپنے اقتدار لئی راضی رکھنا وی چاہندے سن، ورلڈ بینک اگے متھا وی ٹکینا چاہندے سن تے ورلڈ بینک تے امریکہ بھارت نوں سرد جگ وچ اپنے ول کرنا چاہندے سن۔ پرویز حسن لکھیا کہ ایس معاہدے توں پہلاں لوکاں توں رائے لین دا کوئی سوال ہی نہیں سی سگوں ڈکٹیٹراپریل 1960 وچ پریس اینڈ پیلیکیشنز آرڈیننس لیا چکیا سی تے میڈیا وی قابو وچ سی۔چیتے رہے کہ اقتدار تے قبضہ کرن دے 5 مہینے بعد ہی ڈکتیٹر ایوب خان نے لہور توں نکلدے ترقی پسند اخباراں پاکستان ٹائمز تے امروز تے سیکورٹی ایکٹ دے تحت قبضہ کیتا سی کیوبجے اخبار دے مالک میاں افتخارالدین امریکی مداخلت تے مارشلا تے تنقید کردے سن۔ ایس سارے دور وچ ذولفقار علی بھٹو ایوب دے وزیر سن پر ساڈا الار ڈکٹیٹر ول ہی ہیگا جس سندھ طاس معاہدہ کردے ہوئے پانی تے تریجا تے فائنل ڈاکہ ماریا۔

 ایس توں بعد اج دے دیہاڑ تیک اسی مسلسل پانی دے گھاٹیاں ول ہی جانا سی۔ گھیسی تے جداں کسی نوں بٹھا کے دھکا دے دیو تے پھیر ایہہ سوال اہم نہیں رہندا کہ تھلے کڈی تیزیاں نال جا رہے ہویا ایس نوں روکیا کنج جائے۔ایہہ گل یاد رکھو کہ ورلڈ بینک نال سندھ طاس معاہدے دی گفتگو1951 توں شروع ہوئی کہ اوسے ویلے پنجاب دے مشہور لکھاری سعادت حسن منٹو کہانی ''یزید'' لکھی جو ساڈے پانیاں بارے ہی سی۔ایہہ مذاکرات 8 سال چلے تے ایس وچ سندھی، پختون، بلوچ تے مہاجر سیاستداناں تے دانشوراں کیہہ کیہہ کہیا؟ ایس توں بعد لنگھے 60 سالاں وچ کیہہ کہیا ایہہ سب بعد ہی پتہ چلے گا کہ ساڈے پانیاں دا ویری کون کون ہے۔

اج جداں پانیاں دے مسلے بارے گل ہورہی ہے تے ایس وچ 5 مسلے جڑے جے۔پہلا مسلہ تے پانیاں دے گھاٹیاں دا ہے، دوجا مسلہ کارپوریٹ فارمنگ دا ہے، تریجا مسلہ سندھ بلوچستان پنجاب دی انہاں تھاواں دا ہے جتھے پانی نہ ہون پاروں زمیناں سیراب کرن لئی نہراں بناون دی لوڑہے، چوتھا مسلہ موسمیاتی وٹاندرے نال پیدا ہو چکی صورتحال دا ہے تے 5واں مسلہ وفاقیت دا ہیگا۔ایہہ پنجوں مسلے نرے پنجاب دے نہیں پر رولا سارا پنجاب تے پایا جا رہیا ہے۔جو ضیائی دور توں سرائیکی وسیب دے مامے بنے سن تے پنجاب توڑ کے صوبہ بناون لئی متحرک سن انہاں نوں چولستان وچ نہراں بناون تے اعتراض ہے۔ بلوچستان وچ کچھی کینال دے دوجے مرحلہ تے کم شروع ہو رہیا جے جس نوں تونسہ بیراج توں پانی جائے گا۔تھر نوں وی سیراب کرنا ہے چھ وچوں دو نہراں نال۔۔۔۔ پر جے پانی دے گھاٹیاں تے جتھوں پانی توں زیادہ پیداوار ملدی ہے اوس بارے گل نہیں ہوئے گی تے پوری تصویر سامنے نہیں آئے گی۔کجھ دھڑے نرا پیپلزپارٹی نوں رگیدن وچ ہی مسلے دا حل لبھدے جے، پانی دے گھاٹے دے مسلیاں نوں دھڑے باز سیاست وچ الجھاون نال مسلہ ہور چوڑ ہوندا جے۔ کجھ لئی بس پنجاب نوں گالاں کڈ کے رانجھا راضی کیتا جا رہیا ہے، ایہہ بنگلہ دیش بنن بعد دی پاکستانی سیاست دا خاص ہتھیار ہے جس نو ضیائی دور توں خوب ورتیا جا رہیا ہے تے کئی قوم پرست دھڑے ایس وچ ادھار کھائی بیٹھے جے۔ایہہ گل اپنی تھاں اہم ہے کہ پاکستان سندھ طاس معاہدے تے مڑ اسمبلیاں وچ غور کرے کہ ایس توں نکلن دا ویلہ ہے یا عالمی برادری نوں ان 60 سالاں وچ بگڑ چکی صورتحال بارے دسیا جائے۔ کارپورٹ فارمنگ بارے تے وکھری گل کرن دی لوڑ ہے کہ ایہہ پورے ملک دی زرعی پالیسی نال جڑی گل ہے۔ اسی پہلاں وی مسنگ پرسناں والے کیس نوں قوم پرستی دی عینک نال ویکھدے ہوئے مسلہ وگاڑیا ہے کہ ایس قومی مسلہ تے آئین وچ تبدیلی لوڑی دی ہے، قنون بدلن دی لوڑ ہے۔پانی دے گھاٹیاں دے مسلہ تے ہر کوئی سہمت ہے پر قوم پرستی دی عینک نال ایہہ مسلہ دھڑے باز سیاستاں دا شکار ہے۔ جے ہن وی ایس توں نکلیا نہ گیا تے مسلہ ہور چوڑ ہی ہوئے گا۔

Read it too, it was written 6 years back in 2019

World Ocean Day: What we did with Water Trade and Water life Iqbal had mentioned it in 1930, almost 89 years back but we are either ignorant or following colonial policies.

106 Years of Jillianwala Killings, Timing, Unchecked Powers & the security mindset

 

106 Years of Jillianwala Killings, 

Timing, Unchecked Powers and the security mindset

April 13, 1919, is a dark day in South Asian history, particularly in Punjab, as the Jallianwala Bagh incident exposed the brutal nature of British colonial rule and few politicians. This horrific event not only shocked the nation but also brought attention to the so-called civilized world and the British Assembly, forcing them to confront their regional colonial policies. The incident also had a profound impact on prominent politicians like Mahatma Gandhi, making it a turning point in Indian politics. Just after 41 days of Bolshevik Revolution (25 October 1917) with the approval of Secretary of State (sitting in London) Governor General India issued an order through Home Department (Government of India No 2884) at December 10th, 1917 to appoint the infamous Rowlatt committee, known in official papers as Sedition Committee. 

The aftermath of Jallianwala Bagh marked a significant shift in resistance politics and statecraft. The incident led to the end of "club politics" among groups like the Congress and paved the way for provincial and mass politics. Moreover, the British Empire's strategy of creating buffer zones along the borders of Iran, Afghanistan, and China (1872-1914) resulted in divided communities and laid the groundwork for a buffer economy. The Radcliffe Line, established in 1947, further reinforced this policy, which continues to benefit local elites.

Understanding the background and impact of Jallianwala Bagh is crucial for analyzing its relevance in modern times. The incident and its aftermath continue to shape the region's Security policies, mass politics and economy, making it essential to study and comprehend its historical significance. 

I wrote this article at the 106th year of Jillianawala Killings and it is published in Punjabi Daily Lokai and you may read it by clicking here https://lokaai.com/Page2.html

 you may read it below

وسیب تے وسنیک

روولٹ قنون جس جلیانوالہ قتلام دی نیہاں رکھیاں

عامر ریاض

جیلیانوالہ قتلام نوں اج 106 ورہے ہو گئے کہ جے تساں پیٹرک فرنچ دی کتاب '' لبرٹی اور ڈیتھ''وچ دسے خفیہ ادارے ''انڈین پولیٹکل انٹیلی جنس (آئی پی آئی) توں روولٹ کمیٹی رپورٹ 1918 تیک دی کہانی پھرولو تاں تہانوں اوس مائنڈ سیٹ دا پتہ چلدا ہے جس پاروں جیلانوالہ باغ امرتسر وچ اپریل 1919 وچ ننگا قتلام اک سوچے سمجھے  منصوبے(کالےقنون) راہیں کیتا گیا سی۔ہورے تہانوں پتہ ہی ہوئے کہ جس دن بند سندھ دی اخیری بادشاہت ''لہور دربار'' نوں 29 مارچ 1849 وچ ڈیگیا گیا سی اوس دن پنجابی میلہ چراغاں مناون مادھو لال حسین دربار حاضریاں دے رہے سن تے جس دن جلیانوالہ قتلام کیتا گیا اس دیہاڑ پنجابی وساکھی منیندے پئے سن۔ پر اج دی ایس لکھت وچ میں نرا اوس رپورٹ دی گل کراں گا جس دا سرکاری ناں تے ''سڈیشن(غداری) رپورٹ سی تے اس نوں تیار کرن دا آڈر بالشویک انقلاب (25 اکتوبر 1917) دے 41 دن بعد دس دسمبر 1917 نوں جاری ہویا سی۔ہوم دیپارٹمنٹ دلی توں جاری آڈر نمبر 2884 وچ کہیا گیا سی کہ لندن بیٹھے سیکٹری آف سٹیٹ نے وائسرائے انڈیا راہیں اک کمیٹی بناون دا حکم دتا ہے جو دو کم کرنے سن۔ پہلا ایہہ کہ جرائم تے انقلابی لہر وچ سانگے لبھے جاون تے دوجا ایہہ کہ اک ایسا قنون بناون دی تجویز دین جس پارون سازشاں دا بیہہ مکایا جا سکے۔

 15.اپریل 1918 نوں غداری کمیشن 46 ان کیمرہ اجلاساں بعد جس وچ 42 کلکتے تے 4 لہور وچ ہوئے اپنی رپورٹ پیش کیتی۔جے پاکستان، انڈیا دی حکومتاں آزاد ہون تے انہاں 46 ''ان کیمرہ''اجلاساں دا کھوج لاون تے انہاں نوں پبلک کرن۔ خیر  ایس غداری کمیشن دا پردھان جج ایس اے ٹی روولٹ سی تے بمبئے ہائیکورٹ دا چیف جسٹس سر باسل سکاٹ، مدارس ہائیکورٹ دا جج دیوان بہادر سی وی کمار سوامی شاستری، یوپی بورڈ آف ریونیو داسر وینری لووٹ تے کلکتے ہائیکورٹ دا وکیل پرواش چندر متر کمشن دے ممبر سن۔ساری صوبائی حکومتاں اتے آئی سی ایس افسراں کمیشن نال تعاون کیتا کہ ایجنڈا پردھان ہوئے تے انکار دی گنجائش نہیں ہوندی۔

Sedition Committee and its members

رپورٹ 1890 دی دہاکے توں 1916 تیک دے ویلے ہوئیاں مسلح کاروائیاں، انگریزافسراں دے قتلاں، ڈاکیاں راہیں انگریز افسراں تے کھاندے پیندے مقامی سیٹھاں توں فنڈ اکٹھا کرن ، سرکاری خزانے دی تھاواں تے حملے اتے انہاں کاروائیاں وچ کلرکاں تے طلبا دی رلت نال بھری پئی ہے۔ 280 صفحیاں دی ایس رپورٹ نوں آزادی دی لہر دی عینک نال پڑھو تے کہانی ہور نظر آوندی ہے تے جے سیکورٹی دی عینک پا لو تے گل گواچ جاندی ہے۔ رپورٹ بمبئی دی تھاں پونہ توں شروع ہوندی ہے جتھے 1896 وچ شیوا جی دی آڑ وچ میلے ہوندے جے جس وچ اینٹی انگریز تے اینٹی مسلم نعریاں نال ماحول گرمایا جاندا ہے تے بال کنگا دھرتلک اپنے مراٹھی اخبار''کیسری'' راہیں اگ تے تیل پاندا ہے۔ شیوا جی دا میلہ مناون والیاں اک مسیت تے وی حملہ کیتا تے پونے وچ فساد وی ہویا جس بعد پونے وچ وسدی مسلم اقلیت دسویں محرم دا جلوس وڈا کر لتا تے اینج اپنا جواب دتا۔ ۔22 جون 1897 دے دن جداں ملکہ دی تاج پوشیاں دے پروگرام جاری سن، دو براہمن بھراواں دمودر ہری تے بال کرشن علاقے دے پلیگ (طاعون) کمشنر نوں قتل کردیندے جے۔کمشنر تے الزام سی کہ اوس دے بندے پلیگ دے مریض لبھن لئی ساڈے گھراں وچ وڑدے جے، ایہہ مرد ساڈی زنانیاں نوں بے پردہ کردے تے ساڈی بے عزتیاں کردے جے۔ پر ملکہ دی تاج پوشی والے دن ہوون والے ایس قتل نوں ہشیار چال سمجھدے ہوئے غداری دے کھاتے پایا گیا ہے۔ایس بعد سر کرزن وائیلی تے جیکسن دے قتلاں تے بم سٹن دے وقوعیاں دا ذکر وی ہے، 

رپورٹ ایہہ تے نہیں دسدی کہ جداں انہاں سالاں وچ ہی بمبئی، مداراس تے بنگال فوجاں مکا کے رائل برٹش انڈین آرمی بنائی گئی، 1901 وچ پنجابی تھاواں نوں کٹ کے صوبہ سرحد بنایا گیا تے 1904 وچ پنجاب شامل دلی شہر وچ وڈا دربار سجایا گیا تے ایس وچ کلکتے دی بابو سرکار مکن تے مرکز دلی لیجاون دا جو لکیا سنیہا سی اوس دا کیہہ اثر ہویا مگر ایہہ لکھیا ہے کہ مسلح کاروائیاں وچ بنگال دی ونڈ (1905) بعد وادھا ہویا۔

رپورٹ وچ انگریز مخالف لہر وچ ہندو دھرم دے ورتارے اتے پنجاب تے بنگال دے انگریز مخالفاں وچ سانجھ دا ذکر تے ہیگا پر ایہہ نہیں لکھیا کہ جداں 19ویں صدی دے اخیری 25 سالاں وچ سرکار آپ دھرمی ناواں نال سکول کالج بنوا رہی سی تے زباناں نوں دھرمی رنگ دے رہی سی تے پھیر سیاست وچ دھرمی رنگ کیوں نہیں چڑھنا سی۔ رپورٹ وچ مظفرپور قتل، علی پور سازش، ہوارہ سازش، کھلنا گینگ،بریسل سازش، راجہ بازار بم کیس، اسلحہ چوری کیس، ڈھاکہ سازش، روڈا کمپنی اسلحہ ڈاکہ کیس، آرمینین سٹریٹ تے ڈاکہ،بنارس سازش، ہرنام سنگھ دا کیس، دلی سازش کیس، بج بج ہنگامے، لہور سازش کیس، لہور سازش ٹرائل، برما وچ متحرک غدری،لہوری طلبا دے ہنگامے، ریشمی پترسنے کئی کیس دتے گئے۔ رپورٹ وچ تھاں تھاں تے امریکہ، برطانیہ، جرمنی، ترکی تے دوجے یورپی ملکاں وچ بیٹھے کرداراں داذکر جو انقلابیاں تے دوجیاں نوں مال وی دیندے سن۔جرمن ہندو سازش دا وی حوالہ ، ہردیال دےجرمناں تے امریکیاں نال سانگیاں دا ذکر وی ہیگا۔

رپورٹ دا صفحہ 141، باب 11 پنجاب وچ انقلابی سرگرمیاں بارے ہے۔ پنجاب دے لیفٹنٹ گورنر ڈینزل ابیٹسن دا بیان رپورٹ دا حصہ ہے جو 1907 دی پگڑی سنبھال جٹا لہر توں ڈریا ہویا ہے کہ لہر دا اثر سیاسی کامیاں دے نال نال پڑھے لکھے پنجابیاں تے وادھو ہے جس وچ سٹوڈنٹ تے کلرک پیش پیش جے۔

لہور وچ تحریک دا زور ہے اتے سیالکوٹ، فیروزپور، امرتسر،پنڈی، لیل پور وچ ایہہ بہوں تگڑی ہے۔ چناب کینال کالونی تے باری دوآب وچ وی کم تیز ہے۔

رپورٹ وچ  سیکٹری آف سٹیٹ لارڈ مورلے دی 6 جون 1907 دی ہاوس آف کامنز (قومی اسمبلی) دی تقریر دا حوالہ وی ہے جس وچ اوس کہیا کہ پنجاب وچ یکم مارچ توں یکم مئی 1907 وچ پنجابیاں 28 عوامی اکٹھ کیتے جنہاں وچ نرے 5 وچ کساناں دے مسلیاں بارے گل کیتی گئی تے باقی سب وچ انگریز حکومت خلاف سیاسی گلاں ہی سن۔ رپورٹ وچ لالہ لاچپت رائے دے دو خطاں دا ذکر وی ہے جو 28 فروری تے 11 اپریل 1907 دے جے جس وچ اوہ لندن بیٹھے پرمانند تے کرشن ورما توں مالی تے دوجی مدد دا آکھ رہیا ہے۔ رپورٹ دسمبر 1912 وچ وائسرائے ہارڈنگ تے قاتلانہ حملے وچ اک اہلکار دے مرن دی گل کیتی تے لکھیا کہ حملہ کرن والے دوڑ گئے پر5 مہینیاں بعد لہور وچ اک بم دھماکے وچ اک اردلی ماریا گیا سی تے اوس کیس دی تفتیش وچ پتہ چلیا کہ لہور وچ پنجاب یونیورسٹی پڑھیا ہردیال،محکمہ جنگلات ڈیرہ دون وچ ہیڈ کلرک راس بہاری بوس، لہور سنٹرل ٹرینگ کالج پڑھیا عباد بہاری تے کجھ ہور سجناں ہارڈنگ تے حملے دا پلان بنایا سی۔ پنجاب دے باب وچ غدر لہر دا ذکر وادھو ہے جس نوں فارایسٹ، امریکہ، کینیڈا گئے سکھ پنجابی مدد گھلدے سن۔اک پمفلٹ غدری گونج وچ سرکاری خزانے تے ڈاکے مارن، انگریز افسراں نوں قتل کرن تے مقامی سیٹھاں نوں لٹن دی گل وی ہے۔ رپورٹ وچ کئی ڈاکیاں دے حوالے شامل جے پر انہاں دا کسی لہر نال سانگا سی، ایہہ لنک مسنگ ہے۔ رپورٹ وچ لکھیا ہے کہ صورتحال پنجاب تے بنگال وچ بہوں خراب سی تے دوجے پاسے منیا گیا ہے کہ پنجابیاں دی وڈی گنتری جنگ عظیم (پہلی)وچ فوج وچ بھرتی جے۔سکھاں بارے دسیا گیا کہ اوہ انڈیا وچ نرے اک فیصد جے پر فوج وچ اوہ چھیواں حصہ جے۔ رپورٹ وچ بہوں سارے رسالیاں تے اخباراں دا ذکر ہے جس وچ اک جہان اسلام نامی ٹرکش اخبار وی سی جس وچ عربی تے ہندی اردو پورشن وی سن تے ایہہ لہور تے کلکتہ وچ ونڈیا جاندا سی۔اردو پورشن نوں پنجاب دا ابو صیاد لکھدا سی تے ایہہ اخبار استنبول وچ چھپدا سی۔رپورٹ ریشمی رمال لہر تے مکدی ہے تے ایس پورشن وچ بریلی دے سید احمد  ولوں اخیری آزاد انڈین بادشاہت لہور دربار خلاف 1826 توں 1831 والے جہاد دا ذکر ہے تے ایس تھاں ڈبلیو ڈبلیو ہنٹر دی کتاب ساڈے انڈین مسلمان دے حوالے وی جے۔ پر جو نتیجہ ہنٹر کڈیا اوہ رولٹ رپورٹ نہیں کڈہیا۔ بریلی والے سید اپنے ساتھیاں نال بالاکوٹ والی لڑائی وچ1831 دے سال پورے ہو گئے سن تے جداں ہنٹر 1872 وچ کتاب لکھ رہیا سی تے اوس 1862 دی سوات مہم بارے لکھیا کہ ایہہ سید احمد دے پچھلگ جے جو ساڈے نال لڑ رہے جے۔ ہنٹر لکھیا کہ ایہہ اوہی لڑاکے جے جو کدی ساڈے انگریزاں دے سجن سن، 1831 بعد اسی انہاں نوں مدد دتی کہ ایہہ رائل بنگال آرمی وچ وی کم کر سکدے سن تے انہاں کیتا۔ لہور دربار ڈھاون تیک ایہہ ساڈے نال سن تے اج ساڈے خلاف کئی ورہیاں توں لڑ رہے جے۔ ہنٹر دا اقرار دس رہیا سی کہ کل جنہاں نوں ویریاں خلاف اسی لڑایا سی اوہ اج ساڈے خلاف جے پر پوری روولٹ رپورٹ وچ ایسا کوئی اقرار نہیں جو دسے کہ انگریز دے قبضے پاروں کئی انقلابی انہاں خلاف لڑ رہے سن، اوس وچ کجھ اوہ وی سن جنہاں نوں انگریز دے ساڈی دھرتی تے قبضے دی تھاں ہور گلاں تنگ کردیاں ہون۔ اوہ وی سن جو جرمنی، ترکی، امریکہ یا کسی دوجی دھرتی دی مدد نال اگریز نوں کڈہنا چاہندے ہون گے۔ اوہ وی سن جو ہندو یا مسلم یا سکھ اقتدار چاہندے ہون۔ پر انگریز دا قبضہ تے پردھان حقیقت سی۔رپورٹ وچ تے ایس بارے اک لفظ وی نہیں۔ ایہہ ڈر وی سی کہ جس صوبے توں ایڈی وڈی فوجی بھرتی آندی ہے اوس وچ تگڑی ہوندی انقلابی لہر جنگ توں بعد واپس گھراں نوں آون والے فوجیاں تے وی اثر پا سکدی ہے۔ گل اوس ویلے ہور چوڑ ہوئی جداں اکتوبر 1917 وچ بالشویک انقلاب وی آگیا۔جے زار شاہی ڈھے سکدی ہے تے پھیر نوآبادیاتی قبضہ کیوں نہیں ٹٹ سکدا۔ بورے ایسے پاروں روولٹ کمیشن بنیا تے اوس وچ سب انگریز مخالفاں نوں غداری دی ڈانگ نال ہانکن دا فیصلہ ہویا۔ایسا قنون بنایا جس وچ وارنٹ بغیر گرفتاری ہو سکدی سی، غدار قرار دے کیہہ ریاست ہر قسم دا ظلم کرن دا حق رکھدی سی۔ قنون وی بنوا لتا تے ہن فیصلہ ہویا کہ ایس قنون دا رعب بناون لئی پنجاب وچ ہی کوئی دبدبہ ودھان لئی کم کرو۔ 6 تے دس اپریل 1919 وچ امرتسر ہوئیاں ہڑتالاں تے ماردھاڑ کم 13 اپریل ول ٹوریا۔ 

پاکستان انڈیا تے بنگلہ دیش وچ جلیانوالہ قتلام بارے بہوں گل بات ہوندی ہے،ڈرامے، فلماں، کہانیاں، شاعری وی ہوندی ہے پر روولٹ کمیشن نال بنے قنون راہیں ریاستی جبر دا جو اختیار اداریاں نوں دے دتا اوس نوں کوئی مکاون دی گل نہیں کردا۔ایہہ جبر دا اختیار ریاستی حکام تے تینوں ملکاں دی اشرافیہ نوں تے سوٹ کریندا ہے پرسیاستدان ایس نوں کیوں 77 سالاں وچ نہ بدلیا، پاکستان، بنگلہ دیش وچ مارشلا رہے پر ہندوستان وچ کانگرس 48 سال اقتداری رہن بعد وی ایس نوں نہ بدلیا۔بس ایس بارے سوچو۔ 

Few old post about the same issue 

100 years of Jillianwala Massacre (13 April 1919-13 April 2019) A series of Radio Shows